Temat dzisiejszej lekcji: lon\u017cowanie konia z u\u017cyciem pomocy treningowych, czyli oganianie konia w k\u00f3\u0142ko na sznurku wci\u015bni\u0119tego w kolejn\u0105 paj\u0119czyn\u0119 sznurk\u00f3w. Dla umys\u0142\u00f3w \u015bcis\u0142ych b\u0105d\u017a te\u017c \u015bci\u015bni\u0119tych zagadka \u2013 jakie jest rozwi\u0105zanie r\u00f3wnania z tematu artyku\u0142u? Spora cz\u0119\u015b\u0107 pewnie zna odpowied\u017a i pozwol\u0119 sobie zgadn\u0105\u0107, \u017ce jest to jedna z poni\u017cszych:
A) O matko! Dramat! Ko\u0144 wci\u015bni\u0119ty w system Pessoa wygl\u0105da jak szynka przygotowana do w\u0119dzenia! A na koniec przyjdzie Reksio i go zje, nie, nie, jeszcze raz NIE!
B) Dlaczego by nie? Wszystko jest dla ludzi\u2026 zw\u0142aszcza jak umiesz z tego korzysta\u0107, wiesz w jakim celu, w jakiej sytuacji, ja tam stosuj\u0119 i widz\u0119 pozytywne efekty, jestem na TAK.
C) Nie wiem. Nie mam zdania. Nie stosuj\u0119, ale poczytam i mo\u017ce zobacz\u0119 z czym to si\u0119 je.
Mo\u017ce s\u0105 jeszcze jakie\u015b inne odpowiedzi, ale id\u0119 o zak\u0142ad, \u017ce jak zawsze znajd\u0105 si\u0119 przeciwnicy i zwolennicy i ka\u017cdy b\u0119dzie ci\u0105gn\u0105\u0142 w swoj\u0105 stron\u0119. Spr\u00f3bujmy podej\u015b\u0107 spokojnie, analitycznie, sprawd\u017amy co nauce piszczy, a potem znowu si\u0119 zastan\u00f3wmy.<\/p>\n\n\n\n
Patent\u00f3w na bogactwo, szcz\u0119\u015bcie i z\u0142oto na Igrzyskach jest wiele, zaczynaj\u0105c od wypinaczy, czambon\u00f3w, gog\u00f3w, ale dzisiaj chcemy porozmawia\u0107 o tym jednym konkretnym. Wesz\u0142am sobie na stron\u0119 pierwszego lepszego sklepu je\u017adzieckiego i dost\u0119pnych system\u00f3w do lon\u017cowania ala Pessoa jest mn\u00f3stwo, a ka\u017cda firma ma do tego swoj\u0105 nazw\u0119 i oczywi\u015bcie modyfikacj\u0119. Czuj\u0119 si\u0119 staro, kiedy\u015b nie by\u0142o takiego wyboru. Nie my\u015blcie sobie, \u017ce najgorszym wrogiem detektywa Sherlock\u2019a Holmes\u2019a jest tylko Pessoa (aka Moriarty), bo inne pochodne, ca\u0142ki oraz wszelkie domowe samor\u00f3bki stoj\u0105 na p\u00f3\u0142ce tu\u017c obok i czekaj\u0105 na nasz os\u0105d.<\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli kto\u015b nie wie czym jest system do lon\u017cowania Pessoa (PTS = Pessoa Training System) to na pocz\u0105tek zapraszam na lekcj\u0119 z samym Panem Nelsonem, youtube edukuje, mo\u017cna popatrze\u0107, nawet j\u0119zyka nie trzeba rozumie\u0107 \u2013 KLIK<\/a> [1]. Potem nale\u017cy zastanowi\u0107 si\u0119 i w serduszku g\u0142\u0119boko oceni\u0107 czy nam si\u0119 to podoba czy nie. Takie sprawdzenie naszego ko\u0144skiego etycznego barometru. PTS to d\u0142ugi kawa\u0142ek sznurka, kilka bloczk\u00f3w, karabink\u00f3w, troch\u0119 futerka. U\u017cywany jest razem z pasem do lon\u017cowania, og\u0142owiem i lon\u017c\u0105. Zaczynaj\u0105c od ko\u0144ca: pierwszy punkt zaczyna si\u0119 u g\u00f3ry pasa do lon\u017cowania i linki id\u0105 po dw\u00f3ch stronach za zad, gdzie mi\u0142e futerko smyra po pupie nad stawami skokowymi, a potem linki id\u0105 w kierunku g\u0142owy konia przez bloczek przy pasie do lon\u017cowania a\u017c do w\u0119dzid\u0142a, tam mo\u017cemy sobie wybra\u0107 czy chcemy zako\u0144czy\u0107 drog\u0119 mi\u0119dzy nogami konia czy na r\u00f3\u017cnych wysoko\u015bciach k\u00f3\u0142ek przy pasie do lon\u017cowania.<\/p>\n\n\n\n Znalaz\u0142am gdzie\u015b w Internecie opis produktu m\u00f3wi\u0105cy, \u017ce \u201eza pomoc\u0105 PTS mo\u017cemy systematyczn\u0105 prac\u0105 budowa\u0107 muskulatur\u0119 konia sportowego. W\u0142a\u015bciwie u\u017cywany jest doskona\u0142ym narz\u0119dziem umo\u017cliwiaj\u0105cym koniowi wypracowanie w trakcie treningu w\u0142asnej r\u00f3wnowagi. Przechodzenie do kolejnych pozycji, od \u201edolnej\u201d do coraz wy\u017cszej, powinno odbywa\u0107 si\u0119 stopniowo, a ka\u017cda pozycja musi by\u0107 dobrze utrwalona zanim przejdziemy do nast\u0119pnej. Sesje treningowe nie powinny trwa\u0107 zbyt d\u0142ugo, by nie wywo\u0142a\u0107 usztywnienia mi\u0119\u015bni. Przed pierwszym treningiem konieczne jest przyzwyczajanie konia do natylnika bez przypi\u0119cia PTS do w\u0119dzid\u0142a gdy\u017c istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107 z\u0142amanie \u017cuchwy w wypadku \u201estrzelania\u201d z zadu przez nieprzyzwyczajonego do pracy w PTS konia. Podczas pracy w galopie PTS zach\u0119ca konia do przeniesienia ci\u0119\u017caru na zad, poprawiaj\u0105c jego r\u00f3wnowag\u0119. Celem pracy w galopie jest wyrobienie si\u0142y mi\u0119\u015bni i r\u00f3wnowagi do uzyskania wysokiej pozycji g\u0142owy.<\/em>\u201d Pierwsz\u0105 naukow\u0105 wzmiank\u0119 o stosowaniu PTS mo\u017cemy znale\u017a\u0107 w kr\u00f3tkim doniesieniu konferencyjnym z 2008 roku, kiedy to w Dublinie odbywa\u0142a si\u0119 coroczna konferencja International Society for Equitation Science (ISES, jak zawsze, maj laff) [2]. Pan Murphy i pozosta\u0142a naukowa \u015bmietanka pytaj\u0105 si\u0119 wprost \u2013 czy stosowanie patent\u00f3w jest korzystne czy szkodliwe? Ludzie zak\u0142adaj\u0105 gad\u017cety i oganiaj\u0105 w k\u00f3\u0142ko te konie, \u017ceby co\u015b uzyska\u0107, a co mianowicie? Chc\u0105 konia zmieni\u0107 w ma\u0142ego Pudziana, \u201epoprawi\u0107\u201d pozycj\u0119 g\u0142owy, podkre\u015bli\u0107 lini\u0119 g\u00f3rn\u0105 (os\u0142awiony topline) i rozwin\u0105\u0107 \u201espos\u00f3b poruszania si\u0119\u201d konia na lon\u017cy. PTS wykorzystuje system lin i bloczk\u00f3w, aby \u201eprzekona\u0107\u201d konia do w\u0142a\u015bciwego zaanga\u017cowania si\u0119. Ka\u017cdy patent (ten nie jest jaki\u015b wyj\u0105tkowy), kt\u00f3ry wywiera nacisk na pysk konia b\u0119dzie powodowa\u0142 obni\u017cenie g\u0142owy lub skr\u00f3cenie szyi (uciekanie od kontaktu) albo mo\u017ce os\u0142abi\u0107 dzia\u0142anie pomocy je\u017adzieckiej (habituacja, hello) jak\u0105 jest wstrzymuj\u0105ce dzia\u0142anie r\u0119ki. W ka\u017cdym kroku ko\u0144 desensytyzuje si\u0119 w pysku, a chyba ma by\u0107 delikatny i wra\u017cliwy, a nie zabetonowany czy rozje\u017cd\u017cony przez buldo\u017cery albo te\u017c chowa si\u0119 za w\u0119dzid\u0142o jak ten stru\u015b w dziurze i odlicza minuty do ko\u0144ca. Takie niesp\u00f3jne lub nieprzewidywalne dzia\u0142anie na pysk konia mo\u017ce prowadzi\u0107 do dezorientacji i w efekcie zachowa\u0144 konfliktowych. Na koniec autorzy jako podsumowanie zgadzaj\u0105 si\u0119, \u017ce patenty mog\u0105 by\u0107 skuteczne, je\u015bli s\u0105 w\u0142a\u015bciwie u\u017cywane. Skuteczny czyli z definicji daj\u0105cy po\u017c\u0105dane wyniki lub taki, kt\u00f3rego dzia\u0142alno\u015b\u0107 przynosi efekty. Wiecie, z\u0142odziej czy inny przest\u0119pca te\u017c mo\u017ce by\u0107 skuteczny. Ha, ha. Niestety niew\u0142a\u015bciwe u\u017cywanie zdarza si\u0119 cz\u0119sto, zbyt cz\u0119sto, no i jeszcze pytanie \u2013 jaki chcemy osi\u0105gn\u0105\u0107 efekt si\u0119gaj\u0105c po taki patent?<\/p>\n\n\n\n Jako kontynuacj\u0119 tematu m\u00f3j ukochany duet, czyli Dr McLean i Profesor McGreevy publikuj\u0105 w 2010 roku artyku\u0142 przegl\u0105dowy pod tytu\u0142em \u201eTechniki treningu koni, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 sprzeczne z zasadami teorii uczenia si\u0119 i zagra\u017caj\u0105 ich dobrostanowi<\/em>\u201d [3]. Naprawd\u0119 kawa\u0142ek papieru warty uwagi, bo opr\u00f3cz rollkuru, ostr\u00f3g, bat\u00f3w, barowania, zbyt ciasnych nachrapnik\u00f3w, mo\u017cna dowiedzie\u0107 si\u0119 o kolejnych wybitnych pomys\u0142ach ludzi by umili\u0107 koniom \u017cycie takich jak ograniczanie wody, gingerowanie, elektryczne obro\u017ce\u2026 W takich momentach jest mi wstyd, \u017ce zaliczam si\u0119 do gatunku H.S. aka oprawc\u00f3w z 22 parami autosom\u00f3w i jedn\u0105 heterosom\u00f3w. Wracaj\u0105c jednak do tematu dzisiejszego artyku\u0142u, autorzy s\u0142usznie podkre\u015blaj\u0105, \u017ce patenty wymuszaj\u0105 od konia jak\u0105\u015b sylwetk\u0119<\/strong>, a nie trenuj\u0105 u niego samoniesienia i lekko\u015bci. Dodaj\u0105, \u017ce gdy ko\u0144 jest przynaglany do zej\u015bcia g\u0142ow\u0105 w d\u00f3\u0142, to mi\u0119\u015bnie szyi i g\u00f3rnej linii nie \u201ezawieszaj\u0105\u201d (utrzymuj\u0105) g\u0142owy i szyi w spos\u00f3b naturalny, ale zamiast tego ko\u0144 ucieka pr\u00f3buj\u0105c podnie\u015b\u0107 g\u0142ow\u0119 wbrew bod\u017acom awersyjnym. Stosuj\u0105c PTS w\u0119dzid\u0142o jest po\u0142\u0105czone z tylnymi nogami powy\u017cej stawu skokowego, wi\u0119c ka\u017cdy krok powoduje b\u00f3l w pysku\u2026( jakbym \u017ale zrozumia\u0142a to wrzucam te\u017c w oryginale: \u201ethe bit is connected to the hindlegs above the hocks, so the movement of the legs causes pain in the mouth<\/em>\u201d). Kiedy przypinamy taki patent do pyska konia wprowadzamy do jego ma\u0142ego m\u00f3zgu spore zamieszanie, bo dany sygna\u0142 raz oznacza co\u015b, a kolejnym razem co\u015b zupe\u0142nie innego. A dodatkowo kiedy sta\u0142y nacisk jest wywierany na pysk (brak odpuszczenia presji w odpowiednim momencie) to mo\u017ce to prowadzi\u0107 do zachowa\u0144 konfliktowych takich jak kulenie uszu, machanie ogonem, otwieranie pyska, rzucanie g\u0142ow\u0105, ucieczka, brykanie, stawanie d\u0119ba\u2026 Only sky is the limit<\/em>!<\/p>\n\n\n\n No dobrze, powiecie, na razie to tylko teoria i jakie\u015b opinie, dawa\u0107 soczyste liczby! Ju\u017c biegn\u0119, ju\u017c p\u0119dz\u0119, niczym Gandalf na Cienistogrzywym nios\u0105c kaganek o\u015bwiaty pod strzechy! Pop\u0142yne\u0142am\u2026 Zacznijmy od badania z 2009 roku pod wodz\u0105 Pani Suzzanne Cottriall [4], kt\u00f3ra zdecydowa\u0142a si\u0119 na sprawdzenie jak pomoce treningowe (wypinacze i PTS) wp\u0142ywaj\u0105 na mi\u0119sie\u0144 najd\u0142u\u017cszy grzbietu (MLD = musculus longissimus dorsi<\/em>). MLD jest mi\u0119\u015bniem nadosiowym, bo le\u017cy nad kr\u0119gos\u0142upem (osi\u0105), jest prostownikiem kr\u0119gos\u0142upa, czyli jego skurcz powoduje, \u017ce kr\u0119gos\u0142up si\u0119 prostuje, czyli jest jakby bardziej wkl\u0119s\u0142y, a g\u0142owa si\u0119 unosi (ko\u0144 w pozycji lama). Hah, ale kole\u017canko Katarzyno, przecie\u017c to niemo\u017cliwe, \u017ce ten MLD to taki kozak! No tak, moi mili, bo niepodzieln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 najd\u0142u\u017cszego stanowi\u0105 tylko najd\u0142u\u017cszy l\u0119d\u017awi i klatki piersiowej (jest to najd\u0142u\u017csza jednostka mi\u0119\u015bniowa konia), a mamy jeszcze najd\u0142u\u017cszy szyi, kr\u0119gu szczytowego i g\u0142owy. No i oczywi\u015bcie na pewno dobrze wiecie, \u017ce sam MLD nic ugra na dzielni, bo w kupie si\u0142a, wi\u0119c potrzebni s\u0105 kumple z gangu czyli kolejne mi\u0119\u015bnie nadosiowe (biodrowo-\u017cebrowy, kolcowy, wielodzielny itd.,), a do pe\u0142nego obrazu zamieszek przychodz\u0105 antagoni\u015bci, czyli ca\u0142a \u015bmietanka z gangu podosiowych (z szefem biodrowo-l\u0119d\u017awiowym na czele). Kogo kr\u0119ci anatomia i noc \u017cywych typk\u00f3w, to jest kilka fajnych ksi\u0105\u017ceczek dost\u0119pnych po polsku. Na koniec jeszcze przypomnienie od doc. Komosy, \u017ce opr\u00f3cz tego, \u017ce mi\u0119\u015bnie nadosiowe (w tym MLD) prostuj\u0105 kr\u0119gos\u0142up \u201eich zadaniem jest tak\u017ce stabilizacja, czyli poprzez zwi\u0119kszenie napi\u0119cia (skurcz o charakterze bardziej izometrycznym) zapobieganie nadmiernemu za\u0142amaniu lub gi\u0119ciu na boki<\/em>\u201d [5]. Tyle o mi\u0119\u015bniach, wracajmy do naszego badania. We wst\u0119pie dowiadujemy si\u0119, \u017ce pozytywny wp\u0142yw patent\u00f3w je\u017adzieckich raportowano a\u017c 300 lat temu (brak \u017ar\u00f3d\u0142a), ale do tej pory nie przeprowadzono bada\u0144 naukowych jednoznacznie to potwierdzaj\u0105cych. Aha. No to do roboty! W badaniu wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 a\u017c 9 koni, zupe\u0142nie zdrowych i nie kulawych, co potwierdzi\u0142 niezale\u017cny weterynarz. Kucyki mia\u0142y st\u0119powa\u0107 i k\u0142usowa\u0107 na lon\u017cy po 15-metrowym kole w czterech pr\u00f3bach: 1) zupe\u0142nie bez niczego na luzaku, 2) z wypinaczami, 3) z PTS i 4) jeszcze kontrola PTS \u2013 czyli sam sznurek za zadem tzw. natylnik. Pomiaru aktywno\u015bci mi\u0119\u015bnia najd\u0142u\u017cszego grzbietu wykonano za pomoc\u0105 elektromiografii powierzchniowej (EMG). Elektrody przymocowano po dw\u00f3ch stronach T16 czyli 16-stego kr\u0119gu piersiowego, gdzie przebiega nasz MLD i mierzono sygna\u0142u elektryczny zwi\u0105zany z aktywacj\u0105 mi\u0119\u015bnia, kt\u00f3ra powstaje w trakcie jego skurczu. EMG odpowiada na pytanie czy dany mi\u0119sie\u0144 jest aktywny i w jakich okresach. Nie jest to metoda idealna. Nie m\u00f3wi z jak\u0105 si\u0142\u0105 dzia\u0142a ten mi\u0119sie\u0144, ile w\u0142\u00f3kien mi\u0119\u015bniowych jest pobudzonych, kt\u00f3ra grupa mi\u0119\u015bniowa pracuje bardziej, jedynie wskazuje okresy wi\u0119kszej lub mniejszej aktywno\u015bci. U ka\u017cdego z koni ustalono optymaln\u0105 pr\u0119dko\u015b\u0107 st\u0119pa i k\u0142usa (za pomoc\u0105 metronomu). Dodatkowo czas kontaktu przedniej lewej nogi z pod\u0142o\u017cem mierzono akcelerometrem przyczepionym do \u015bciany kopyta \u2013 to po to by skorelowa\u0107 napi\u0119cie mi\u0119\u015bnia z faz\u0105 ruchu. Ka\u017cda pr\u00f3ba (st\u00f3j, st\u0119p i k\u0142us prawo i lewo w czterech r\u00f3\u017cnych \u201egrupach\u201d) trwa\u0142a 180 sekund, gdzie zarejestrowano oko\u0142o 100 krok\u00f3w. Jak pami\u0119tamy nasz g\u0142\u00f3wny bohater Pan Mi\u0119sie\u0144 Najd\u0142u\u017cszy odpowiada za stabilizacj\u0119 grzbietu. W \u015brodowisku je\u017adzieckim chodz\u0105 s\u0142uchy, \u017ce PTS zach\u0119ca do wi\u0119kszego zaanga\u017cowania mi\u0119\u015bnia najd\u0142u\u017cszego grzbietu i jest to patent przydatny do rozwijania muskulatury, zw\u0142aszcza \u201etop line\u201d \u2013 taka te\u017c by\u0142a hipoteza autor\u00f3w. No i co tam m\u0105drego wysz\u0142o w tym konkretnym badaniu? Zar\u00f3wno w st\u0119pie jak i w k\u0142usie czas trwania kroku by\u0142 istotnie statystycznie kr\u00f3tszy<\/strong> dla trzech stosowanych pomocy (wypinacze, PTS, PTS kontrolne) w por\u00f3wnaniu do lon\u017cowania \u201ena golasa\u201d. Wykazano r\u00f3wnie\u017c wzrost aktywno\u015bci MLD po wewn\u0119trznej stronie ko\u0142a<\/strong> oraz najwi\u0119ksz\u0105 aktywno\u015b\u0107 tego mi\u0119\u015bnia w warunkach kontrolnych<\/strong> (bez wypinaczy i PTS) zar\u00f3wno w st\u0119pie jak i w k\u0142usie. Maksymalna intensywno\u015b\u0107 EMG zanotowana wewn\u0105trz ko\u0142a by\u0142a dwa do trzech razy wi\u0119ksza ni\u017c na zewn\u0119trznym mi\u0119\u015bniu, a to powoduje wzrost intensywno\u015bci o 20\u201330% po u\u015brednieniu dla ca\u0142ego kroku. Nie jest to \u017cadna nowo\u015b\u0107, \u017ce hasaj\u0105c po kole w lewo mi\u0119\u015bnie po lewej stronie kr\u0119gos\u0142upa b\u0119d\u0105 si\u0119 skraca\u0142y, a po prawej rozci\u0105ga\u0142y, st\u0105d to \u201ezgi\u0119cie boczne\u201d zosta\u0142o zarejestrowane przez EMG. Skrajne pozycje g\u0142owy, od nosa przed pionem w kontroli do bardziej za pionem (nos schowany) w warunkach \u201epomocy\u201d treningowych r\u00f3wnie\u017c mog\u0142y wp\u0142yn\u0105\u0107 na aktywno\u015b\u0107 MLD i jest to czynnik, kt\u00f3ry wymaga dalszego badania. Pewnie nie raz s\u0142yszeli\u015bcie, \u017ce charakterystyczny prze\u0142om pomi\u0119dzy l\u0119d\u017awiami za zadem to objaw s\u0142abo rozwini\u0119tego najd\u0142u\u017cszego (\u201es\u0142abo zwi\u0105zany grzbiet\u201d) i efekt jazdy na schowanym koniu. Wed\u0142ug tego badania pomoce treningowe (wypinacze i PTS) nie promowa\u0142y wi\u0119kszej aktywno\u015bci mi\u0119\u015bnia najd\u0142u\u017cszego grzbietu w por\u00f3wnaniu do kontroli<\/strong>. Autorzy komentuj\u0105 swoje wyniki, \u017ce mo\u017ce ko\u0144 wymaga wi\u0119kszej aktywno\u015bci MLD, aby kontrolowa\u0107 swobodnie bujaj\u0105cy si\u0119 wyluzowany st\u0119p ni\u017c kr\u00f3tszy krocz\u0105cy zebrany marsz. Dodaj\u0105, \u017ce zar\u00f3wno wyniki w st\u0119pie, jak i w k\u0142usie wskazuj\u0105, \u017ce najlepszym sposobem na zwi\u0119kszenie zaanga\u017cowania MLD w celu stabilizacji grzbietu jest zrezygnowanie z dodatkowych pomocy treningowych, czytaj wypi\u0119\u0107. Nale\u017cy jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce obecnie nie znamy efektu treningu z u\u017cyciem PTS na inne mi\u0119\u015bnie nadosiowe, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c wp\u0142ywaj\u0105 na stabilizacj\u0119 grzbietu, w tym badaniu r\u00f3wnie\u017c pomini\u0119to mi\u0119\u015bnie podosiowe. Nie da si\u0119 ca\u0142kowicie wyizolowa\u0107 pracy jednego mi\u0119\u015bnia, teraz Ty kolego do roboty, reszta le\u017cy, pachnie i podziwia. To wszystko jest bardzo skomplikowane i ze sob\u0105 powi\u0105zane. Co do tej stabilizacji grzbietu przez najd\u0142u\u017cszy to jad\u0105c st\u0119pem, po\u0142\u00f3\u017ccie r\u0119k\u0119 za siod\u0142em i sprawd\u017acie co tam czujecie? Kiedy z jednej strony poczujecie napi\u0119cie, to znaczy, \u017ce po tej stronie kurczy si\u0119 MLD i tylna noga odpycha si\u0119 od pod\u0142o\u017ca \u2013 czyli najd\u0142u\u017cszy stabilizuje kr\u0119gos\u0142up po tej stronie, a potem cyk druga strona. Ciekawe to wszystko, ciekawe.<\/p>\n\n\n\n Jakby tu sprawdzi\u0107 czy naszemu konikowi podoba si\u0119 to co z nim wyprawiamy? Naj\u0142atwiej by\u0142oby zapyta\u0107 bezpo\u015brednio, przepraszam kolego, hot or not? Oj, mogliby\u015bmy si\u0119 zdziwi\u0107. Na razie mo\u017cemy jedynie pr\u00f3bowa\u0107 to jako\u015b naukowo zdefiniowa\u0107. Naukowcy bior\u0105 pod uwag\u0119 r\u00f3\u017cne wska\u017aniki fizjologiczne, \u017ceby sprawdzi\u0107 czy dana interwencja stresuje konia, takie jak zmienno\u015b\u0107 rytmu serca (HRV), poziom kortyzolu w \u015blinie oraz zmiany temperatury powierzchni mierzone za pomoc\u0105 termografii w podczerwieni (IRT). Konie wykazuj\u0105 indywidualne zmiany w warto\u015bci t\u0119tna, wi\u0119c je\u015bli bierzemy pod uwag\u0119 taki pomiar to tu trzeba mie\u0107 siln\u0105 kontrol\u0119 (w sensie grup\u0119). Do tego mo\u017cemy rejestrowa\u0107, interpretowa\u0107 i dyskutowa\u0107 o zachowaniu koni, ale wtedy potrzebujemy jasno okre\u015blonych definicji i narz\u0119dzi klasyfikacji, czyli ETOGRAM\u00d3W. Wed\u0142ug Encyklopedii PWN etogram to \u201enaukowy zapis struktury i istotnych element\u00f3w typowej \u201emorfologii zachowania si\u0119\u201d, obejmuj\u0105cy charakterystyczne wzorce zachowania si\u0119 instynktowego oraz innych obyczaj\u00f3w przedstawicieli danego gatunku biologicznego, zw\u0142aszcza zwierz\u0105t<\/em>\u201d. Zachowanie konia jest efektem wszystkich proces\u00f3w maj\u0105cych miejsce w jego ciele i m\u00f3zgu oraz ich interakcjach, a w przypadku jazdy konnej bezpo\u015brednio wynika z dzia\u0142ania je\u017ad\u017aca (a przynajmniej takie jest za\u0142o\u017cenie). Mimo wielu bada\u0144, na ten moment etogram konia domowego podczas kontakt\u00f3w z lud\u017ami, a zw\u0142aszcza podczas pracy pod siod\u0142em nie jest w pe\u0142ni opracowany (wi\u0119kszo\u015b\u0107 bada\u0144 dotyczy dzikich koni) \u2013 temat trudny, wci\u0105\u017c badany, czekam z niecierpliwo\u015bci\u0105, b\u0119dziemy tu jeszcze wraca\u0107.<\/p>\n\n\n\n Kolejny raz mnie ponios\u0142o, wr\u00f3\u0107my wi\u0119c spokojnym k\u0142usikiem do kr\u00f3tkiego badania, tym razem konkretny i bardzo soczysty abstrakcik pod wodz\u0105 Pani Carol Hall z UK, gdzie sprawdzano czy PTS stresuje konie [6]. Celem tego badania by\u0142o wykorzystanie IRT (Infrared Thermography) do sprawdzenia czy u\u017cycie tej \u201epomocy treningowej\u201d wp\u0142ywa na reakcj\u0119 stresow\u0105 koni podczas sesji lon\u017cowania. IRT to metoda pomiaru rozk\u0142adu temperatury na powierzchni badanego obiektu na podstawie detekcji promieniowania podczerwonego, emitowanego przez t\u0119 powierzchni\u0119. Wszystkie przedmioty o temperaturze powy\u017cej zera (absolutnego) emituj\u0105 ciep\u0142o, czyli podczerwie\u0144 i dzi\u0119ki takiej kamerze, kt\u00f3ra dzia\u0142a podobnie jak zwyk\u0142a cyfr\u00f3wka (matryca i takie tam) tyle, \u017ce za jej pomoc\u0105 mo\u017cemy rejestrowa\u0107 \u201emapy ciep\u0142a\u201d. Oczywi\u015bcie pewnie s\u0142yszeli\u015bcie o termografii w kontek\u015bcie diagnostyki, ale sugeruje si\u0119, \u017ce zmiany temperatury wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z reakcjami emocjonalnymi, wi\u0119c takie IRT pojawia si\u0119 jako majacz\u0105ca na horyzoncie magiczna, nieinwazyjna, natychmiastowa metoda na obiektywn\u0105 ocen\u0119 reakcji stresowej u koni. Bam, bam, pyk, oko. O, niestety, ten ko\u0144 jest zestresowany, nie mo\u017ce Pan wystartowa\u0107 w tym konkursie, prosz\u0119 spr\u00f3bowa\u0107 szcz\u0119\u015bcia nast\u0119pnym razem, next please!<\/em> Chwila, chwila, oko i stres? Reakcja na stres powoduje zmian\u0119 temperatury cia\u0142a od 0,6-2 \u00b0C, w zale\u017cno\u015bci od czynnika stresowego [7], a spowodowane jest to gwa\u0142townymi zmianami w przep\u0142ywie krwi w efekcie aktywacji mi\u0119dzy innymi uk\u0142adu wsp\u00f3\u0142czulnego (walka-ucieczka). Pierwsze kr\u00f3tkie doniesienie z 2001 roku dotyczy\u0142o dodatniej korelacji st\u0119\u017cenia kortyzolu w \u015blinie, krwi i temperatury oka u koni [8]. Wzrost temperatury oka po podaniu hormonu adrenokortykotropowego (ACTH) sugeruje, \u017ce temperatura oka mo\u017ce by\u0107 wska\u017anikiem aktywacji osi podwzg\u00f3rze-przysadka-nadnercza (HPA). Jednak sprawa z samym okiem nie jest taka prosta, bo oko opr\u00f3cz swojej specyficznej \u201eoptycznej\u201d i \u201eszklistej\u201d budowy, posiada na swojej powierzchni r\u00f3wnie\u017c film \u0142zowy. Od jego stabilno\u015bci, od temperatury cia\u0142a, otoczenia b\u0119dzie zale\u017ca\u0142a temperatura samego oka. Do tego dochodzi unaczynienie oraz g\u0119sto\u015b\u0107 poszczeg\u00f3lnych receptor\u00f3w (alfy, bety i inne kotlety), kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c sprawa jest do\u015b\u0107 skomplikowana. Metoda ta nadal wymaga walidacji przy obecnie akceptowanych metodach (t\u0119tno, HRV, poziom kortyzolu w \u015blinie) oraz nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce podczas pomiaru IRT niezwykle istotne s\u0105 kontrolowane warunki podczas pomiaru (temperatura, wilgotno\u015b\u0107, \u015bwiat\u0142o), a tak\u017ce ruchliwo\u015b\u0107 zwierz\u0119cia (potencjalnie zestresowanego), co mo\u017ce wp\u0142yn\u0105\u0107 na zmienn\u0105 odleg\u0142o\u015b\u0107 i k\u0105t pomiaru. Jest kilka bada\u0144 na ten temat [9, 10, 11], zw\u0142aszcza polecam 300-stronnicowy doktorat dost\u0119pny zupe\u0142nie for free, je\u017celi kto\u015b si\u0119 bardziej zainteresowa\u0142 [12]. Jako, \u017ce mamy jakie\u015b tam lekko spowite mg\u0142\u0105 podstawy by s\u0105dzi\u0107, \u017ce pomiar temperatury oka mo\u017ce by\u0107 metod\u0105 wykrywania aktywacji autonomicznego uk\u0142adu nerwowego w odpowiedzi na b\u00f3l i stres, zanurzmy si\u0119 w samo badanie z udzia\u0142em osznurkowania. Do udzia\u0142u zaproszono 8 koni rekreacyjnych, kt\u00f3re mia\u0142y wcze\u015bniej przyjemno\u015b\u0107 (lub nie) zapozna\u0107 si\u0119 z PTS. Ka\u017cdy ko\u0144 by\u0142 lon\u017cowany dwukrotnie, za ka\u017cdym razem przez oko\u0142o 15 minut \u2013 jeden raz z PTS i jeden raz bez niczego. To takie badanie eksperymentalne naprzemienne (cross-over) bez grupy kontrolnej jako takiej, no i niestety nie ma r\u00f3wnie\u017c wzmianki o okresie wymywania, czyli w jakim odst\u0119pie czasowym przeprowadzono te dwie pr\u00f3by (jedna po drugiej, czy mo\u017ce kolejnego dnia, jaka kolejno\u015b\u0107, takie tam szczeg\u00f3\u0142y\u2026). Podczas ka\u017cdej pr\u00f3by ko\u0144 by\u0142 lon\u017cowany w dw\u00f3ch kierunkach w st\u0119pie, k\u0142usie, galopie, znowu k\u0142usie i st\u0119pie na koniec. Przy sesji z u\u017cyciem PTS ko\u0144 by\u0142 pocz\u0105tkowo lon\u017cowany z lu\u017ano zapi\u0119tym urz\u0105dzeniem, kt\u00f3re zosta\u0142o i bardziej skr\u00f3cone tylko dla drugiego k\u0142usa. Przed zmian\u0105 chodu wykonywano zdj\u0119cia termograficzne z odleg\u0142o\u015bci jednego metra z dw\u00f3ch stron konia za pomoc\u0105 kamery termicznej Mobir GuidIR M4. Ponadto rejestrowano temperatur\u0119 otoczenia i samego konia (per rectum). Ten sam obszar wok\u00f3\u0142 oka, szyi i wok\u00f3\u0142 ucha zosta\u0142 zakre\u015blony na ka\u017cdym zdj\u0119ciu. No i c\u00f3\u017c? (\u017ce ze Szwecji?). Ano, ano. Znacz\u0105co wy\u017csze temperatury oczu odnotowano w przypadku PTS (30,59+\/-0,58<\/strong>\u00b0C) ni\u017c bez niego (28,7+\/-0,83<\/strong>\u00b0C)<\/strong> (p<0,05). Najwy\u017csz\u0105 temperatur\u0119 oka zarejestrowano po drugim k\u0142usie, gdy PTS by\u0142o skr\u00f3cone (32,34+\/-2,61\u00b0C), a najni\u017csz\u0105 przy zatrzymaniu (27,5+\/-0,95\u00b0C). Ani PTS ani ch\u00f3d w jakim porusza\u0142 si\u0119 ko\u0144 nie wp\u0142ywa\u0142 na wzrost temperatury w okolicy ucha i szyi. Nie znaleziono r\u00f3wnie\u017c korelacji mi\u0119dzy temperatur\u0105 otoczenia a temperatur\u0105 oka, ucha i szyi. Wyniki tego bardzo wst\u0119pnego badania wskazuj\u0105, \u017ce konie do\u015bwiadczy\u0142y wi\u0119kszego stresu podczas lon\u017cowania na PTS ni\u017c bez niego<\/strong>. No i masz \u017cabo placek, czyli z\u0105b zupa z\u0119bowa, d\u0105b zupa d\u0119bowa\u2026<\/p>\n\n\n\n Trzy znane wielu osobom Panie (Walker, Dyson i Murray) postanowi\u0142y zbada\u0107 wp\u0142yw PTS na zmienno\u015b\u0107 czasow\u0105, liniow\u0105 i k\u0105tow\u0105, czyli pokr\u00f3tce biomechanik\u0119 k\u0142usa roboczego [13]. Autorki twierdz\u0105, \u017ce z perspektywy fizjoterapeutycznej i rehabilitacyjnej PTS mo\u017ce by\u0107 korzystny jako pomoc u\u0142atwiaj\u0105ca koniom ogarni\u0119cie swojego zadu. W najprostszych s\u0142owach tylna cz\u0119\u015b\u0107 PTS ma stymulowa\u0107 odpowiedz nerwowo-mi\u0119\u015bniow\u0105 poprzez dotyk\/nacisk sznurka na ko\u0144skim ty\u0142ku. Taka metoda jest cz\u0119sto stosowana do przywracania prawid\u0142owej aktywacji mi\u0119\u015bni. Pozwol\u0119 sobie tylko \u201ewtr\u0105cn\u0105\u0107\u201d, \u017ce wystarczy zap\u0119tli\u0107 banda\u017c elastyczny za zad czy inne dro\u017csze Equibandy i wtedy te\u017c nasz ko\u0144 autobus czy poci\u0105g mo\u017ce wykoncypowa\u0107, \u017ce jednak tam z ty\u0142u jest jaki\u015b ZAD. A potem nawet mo\u017ce doda, \u017ce nie zawaha si\u0119 go u\u017cy\u0107! Dwana\u015bcie koni w wieku \u015brednio 10 lat (wszystkie wcze\u015bniej zna\u0142y PTS) lon\u017cowano w k\u0142usie roboczym na okr\u0119gu o \u015brednicy 16 m. Przez 10 minut w st\u0119pie, k\u0142usie i galopie na obie strony najpierw bez, a potem to samo z PTS, kt\u00f3ry by\u0142 ustawiony tak, \u017ce sznurek od w\u0119dzid\u0142a szed\u0142 poziomo do pasa do lon\u017cowania (pozycja po\u015brednia). Obiektywne (!) pomiary przeprowadzono przy u\u017cyciu rejestracji ruchu metod\u0105 High-Speed Motion Capture (125 Hz) i inercyjnych jednostek pomiarowych (IMU) zamontowanych w ochraniaczach. Przeprowadzono tak\u017ce subiektywn\u0105 (!!) ocen\u0119 wideo. Po zastosowaniu PTS nast\u0105pi\u0142o znacz\u0105ce zmniejszenie pr\u0119dko\u015bci, d\u0142ugo\u015bci kroku i k\u0105ta g\u0142owy, czyli konie k\u0142usowa\u0142y wolniej, robi\u0105c kr\u00f3tsze kroki i z bardziej cofni\u0119tym nosem w por\u00f3wnaniu do grupy kontrolnej<\/strong>. Najwy\u017cszy punkt konia r\u00f3wnie\u017c si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0142, u kontroli by\u0142a to potylica, a w przypadku PTS – grzebie\u0144 szyjny, yhm. Tylko u jednego konia zaobserwowano w zachowaniu negatywne efekty stosowania PTS takie jak krzywienie g\u0142owy, otwieranie pyska i wystawianie j\u0119zyka. Tutaj autorki odnosz\u0105 si\u0119 do poprzednich w\u0105tpliwo\u015bci wyra\u017conych przez duet Mc(Greevy+Lean) i przyznaj\u0105, \u017ce faktycznie PTS oddzia\u0142uje na pysk konia, ale nale\u017ca\u0142oby przeprowadzi\u0107 dok\u0142adniejsze badania, aby to sprawdzi\u0107. Zalecaj\u0105 zachowanie ostro\u017cno\u015bci podczas dopasowywania i u\u017cywania PTS, aby nie wywo\u0142ywa\u0107 nadmiernego nacisku w\u0119dzid\u0142a na ko\u0144ski pysk. Badanie to ma pewne ograniczenia, kt\u00f3re nale\u017cy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 przy ekstrapolacji wynik\u00f3w, czyli wnioskowaniu o w\u0142a\u015bciwo\u015bciach statystycznych ca\u0142ego zbioru (wszystkie konie na \u015bwiecie) na podstawie bada\u0144 jakiej\u015b cz\u0119\u015bci (te dwana\u015bcie konik\u00f3w). Na to jak ko\u0144 prezentuje si\u0119 na lon\u017cy mog\u0105 wp\u0142ywa\u0107 umiej\u0119tno\u015bci lon\u017cuj\u0105cego, wi\u0119c u niekt\u00f3rych koni z innym lon\u017cuj\u0105cym mo\u017cna spodziewa\u0107 si\u0119 innych wynik\u00f3w. R\u00f3wnie\u017c wp\u0142yw na efekty dzia\u0142ania PTS ma sama budowa konia, jego naturalna r\u00f3wnowaga, koordynacja, si\u0142a, jak d\u0142ugo znaj\u0105 si\u0119 z tym patentem i jak jest on dopasowany. I jak zawsze, w g\u0142owie coraz wi\u0119cej pyta\u0144, a wci\u0105\u017c za ma\u0142o odpowiedzi\u2026<\/p>\n\n\n\n Pas do lon\u017cowania jest powszechnie u\u017cywany do mocowania ca\u0142ej palety akcesori\u00f3w pomocniczych zwanych r\u00f3wnie\u017c patentami. Co ciekawe wed\u0142ug S\u0142ownika PWN – patent to potocznie spos\u00f3b na zrobienie lub osi\u0105gni\u0119cie czego\u015b lub drobne, ale oryginalne usprawnienie. Oryginalne usprawnienie. Bardzo ciekawe badanie w kt\u00f3rym mierzono naciski pod pasem do lon\u017cowania podczas lon\u017cowania z u\u017cyciem PST i bez niego [14]. Dziesi\u0119\u0107 zdrowych koni lon\u017cowano na 16-metrowym kole z u\u017cyciem pasa do lon\u017cowania pod kt\u00f3ry w\u0142o\u017cono czaprak uje\u017cd\u017ceniowy i we\u0142nian\u0105 podk\u0142adk\u0119. Mat\u0119 rejestruj\u0105c\u0105 nacisk umieszczono na sk\u00f3rze konia na obszarze obejmuj\u0105cym kr\u0119gi piersiowe od dziesi\u0105tego do pi\u0119tnastego. Dane zbierano zar\u00f3wno w k\u0142usie, jak i galopie w obie strony. Stwierdzono znacznie wy\u017csze naciski szczytowe pod pasem do lon\u017cowania przy stosowaniu PTS, bezpo\u015brednio nad wyrostkami kolczystymi w obszarze jedenastego i dwunastu kr\u0119gu piersiowego zar\u00f3wno w k\u0142usie jak i w galopie<\/strong>. \u015arednie szczytowe naciski w k\u0142usie wynosi\u0142y 38,1\u00b111,1 kPa, a w grupie kontrolnej 31,3\u00b111,3 kPa, natomiast w galopie z PTS by\u0142o to 40,4\u00b112,9 kPa w por\u00f3wnaniu kontroli 32,9\u00b112, kPa. Autorzy dodaj\u0105, \u017ce maksymalne naciski s\u0105 podobne do tych mierzonych pod siod\u0142em dla k\u0142usa \u0107wiczebnego, a wszystko co jest powy\u017cej 35 kPa prawdopodobnie wywo\u0142uje dyskomfort grzbietu u konia. To bardzo ciekawy punkt widzenia, a pas to lon\u017cowania faktycznie powierzchni\u0105 nacisku nie grzeszy, wi\u0119c jak ju\u017c trzeba co\u015b przypina\u0107 to warto rozwa\u017cy\u0107 do tego siod\u0142o (wi\u0119ksza powierzchnia, oczywi\u015bcie wi\u0119ksza waga). G\u0142\u00f3wna konkluzja autor\u00f3w brzmi, \u017ce nale\u017cy bra\u0107 pod uwag\u0119 zwi\u0119kszony miejscowy nacisk na grzbiet, kt\u00f3ry jest wywierany przez pas do lon\u017cowania w po\u0142\u0105czeniu z innymi wynalazkami, szczeg\u00f3lnie u koni poddawanych rehabilitacji z powodu problem\u00f3w z kr\u0119gos\u0142upem. No tak.<\/p>\n\n\n\n Na sam koniec cieplutkie badanko z tego roku, kr\u00f3tkie acz tre\u015bciwe, taka mini babeczka czekoladowa z p\u0142ynnym \u015brodkiem [15]. Pami\u0119tacie jak przy analizie wynik\u00f3w badania z mi\u0119\u015bniem najd\u0142u\u017cszym grzbietu autorzy zastanawiali si\u0119 czy PTS mo\u017ce wp\u0142ywa na aktywno\u015b\u0107 mi\u0119\u015bni brzucha? No to mamy odpowied\u017a. W tym badaniu sprawdzano czy wyst\u0105pi\u0142y r\u00f3\u017cnice w pracy mi\u0119\u015bnia prostego brzucha, po \u0142acinie elegancko rectus abdominus (RA) z PTS i bez niego. W badaniu wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 siedem koni przyzwyczajonych do pracy w PTS i na bie\u017cni. Oho, badanie na bie\u017cni to brzmi dumnie! Dzi\u0119ki bie\u017cni wprowadzamy pewne warunki kontrolowane, czyli ustalon\u0105 pr\u0119dko\u015b\u0107 chodu, a my misie laboratoryjne lubimy mniej zmiennych w badaniach. Niestety bie\u017cnia zmienia mechanik\u0119 ruchu i to wielowymiarowo. Si\u0142a pchaj\u0105ca nie ma a\u017c takiego znaczenia, bo w pewnym sensie poruszasz si\u0119 w miejscu, biegali\u015bcie kiedy\u015b na bie\u017cni, znacie to uczucie? Sama bie\u017cnia ma swoj\u0105 spr\u0119\u017cysto\u015b\u0107, a ta\u015bma jako materia\u0142 r\u00f3wnie\u017c charakteryzuje si\u0119 tarciem, bardzo to ciekawe, ale niestety utrudnia analiz\u0119 wynik\u00f3w tego badania. Elektrody do EMG przymocowano 6 cm od p\u0119pka konia. Konie najpierw mia\u0142y 3 minuty rozgrzewki w st\u0119pie, a nast\u0119pnie w przypadkowej kolejno\u015bci ka\u017cdy z nich zalicza\u0142 trzy pr\u00f3by (czas trwania ka\u017cdej to r\u00f3wnie\u017c 3 minuty. Pierwsz\u0105 bez niczego, drug\u0105 z niskim zapi\u0119cie PTS (mi\u0119dzy nogami) i trzeci\u0105 ze \u015brednim zapi\u0119ciem (do boku). Bie\u017cnia by\u0142a ustawiona na 1,45 m\/s dla st\u0119pa i 3 m\/s dla k\u0142usa. Nie stwierdzono istotnych r\u00f3\u017cnic w aktywno\u015bci RA mi\u0119dzy grupami.<\/strong> Zastosowanie PTS nie zwi\u0119kszy\u0142o aktywno\u015bci mi\u0119\u015bnia prostego brzucha podczas st\u0119pa i k\u0142usa na bie\u017cni. Ta dam. End of story.<\/p>\n\n\n\n Te\u017c czujecie niedosyt? Temat od strony naukowej zosta\u0142 potraktowany do\u015b\u0107 powierzchownie i zostawia wiele otwartych pyta\u0144 bez odpowiedzi. Co si\u0119 dzieje w pysku? Co z tymi mi\u0119\u015bniami? Ma\u0142o, ma\u0142o, za ma\u0142o. Jednak od strony zjadacza ko\u0144skich przysmak\u00f3w my\u015bl\u0119, \u017ce wystarczaj\u0105co by wyrobi\u0107 swoj\u0105 opini\u0119 na ten temat. Dlaczeg\u00f3\u017c to kr\u0119powanie nie wychodzi na dobre? Ano Panie! Jak cz\u0142owiek po cz\u0142owieczemu wykoncypuje sobie drog\u0119 na skr\u00f3ty, to zazwyczaj ko\u0144czy si\u0119 czkawk\u0105, nie wiem czy pijack\u0105 czy tak\u0105 z serii jak wytresowa\u0107 smoka, ale ko\u0144czy si\u0119 niedobrze. Mam bardzo du\u017c\u0105 ch\u0119\u0107, \u017ceby podzieli\u0107 si\u0119 swoj\u0105 opini\u0105, tak wiecie \u2013 czarno na bia\u0142ym, ja Katarzyna edukator twierdz\u0119, \u017ce tak ma by\u0107 i cze\u015b\u0107 pie\u015bni. M\u00f3j ma\u0142\u017conek, naprawd\u0119 \u0142ebski facet, w takich chwilach sprowadza mnie na ziemi\u0119. M\u00f3wi, dziewczyno, nie odrabiaj za ka\u017cdego jego zadania domowego, zostaw przestrze\u0144 do w\u0142asnej interpretacji i przemy\u015ble\u0144\u2026 a matko jak on mnie wkurza! A najgorzej jest jak ma racj\u0119, wtedy a\u017c w \u015brodku mi si\u0119 gotuje i para bucha z uszu, ale jak si\u0119 z tym prze\u015bpi\u0119 to cz\u0119sto (nie zawsze, \u017ceby nie by\u0142o!)\u2026 przyznaj\u0119 mu racj\u0119. Uwielbiam to india\u0144skie przys\u0142owie, idealnie w naszym klimacie \u201emo\u017cna doprowadzi\u0107 konia do wodopoju, ale nie mo\u017cna zmusi\u0107 go do picia<\/em>.\u201d Ja mog\u0119 tutaj przedstawi\u0107 wyniki bada\u0144, a czy kto\u015b przeczyta ze zrozumieniem do ko\u0144ca, b\u0119dzie mia\u0142 przy tym otwarty umys\u0142, analitycznie przetrawi, potem b\u0119dzie potrafi\u0142 co\u015b zmieni\u0107 \u2013 to jest ju\u017c po jego stronie. \u017bycz\u0119 mi\u0142ego sprz\u0119gania i iskrzenia na neuronowych \u0142\u0105czach! Niech nauka b\u0119dzie z Wami!<\/p>\n\n\n\n
Aha. Yhm. Czuj\u0119 si\u0119 co najmniej zaintrygowana. Teraz sprawd\u017amy ile w tym prawdy.<\/p>\n\n\n\n2. Naukowe pocz\u0105tki<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
3. Mi\u0119sie\u0144 najd\u0142u\u017cszy grzbietu<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
4. Stres i oko<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
5. W k\u0142usie roboczym\u2026<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
6. Z pasem do lon\u017cowania oraz mi\u0119sie\u0144 prosty brzucha<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
7. Podsumowanie<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
Pi\u015bmiennictwo:<\/strong><\/h6>\n\n\n\n