{"id":214,"date":"2023-03-10T22:25:37","date_gmt":"2023-03-10T21:25:37","guid":{"rendered":"http:\/\/drequeen.pl\/?p=214"},"modified":"2023-03-11T20:52:02","modified_gmt":"2023-03-11T19:52:02","slug":"imprinting-czy-wydrukowac-ci-konia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/drequeen.pl\/?p=214","title":{"rendered":"Imprinting – czy wydrukowa\u0107 Ci konia?"},"content":{"rendered":"\n

Mam fajn\u0105 drukark\u0119, tak\u0105 szar\u0105, mo\u017cna nawet powiedzie\u0107 \u017ce siw\u0105. Ach, kto nie marzy\u0142 w wieku lat nastu (a mo\u017ce nadal marzy), by wyhodowa\u0107 sobie czempiona, a potem spa\u0107 z nim razem w boksie i kroczy\u0107 dziarsko \u015bcie\u017ck\u0105 pe\u0142n\u0105 sukces\u00f3w je\u017adzieckich dochodz\u0105c do upragnionego olimpijskiego z\u0142ota\u2026 Przyzna\u0107 si\u0119 bez bicia, nie ma w tym nic z\u0142ego, marzenia s\u0105 pi\u0119kne. Ja na przyk\u0142ad ostatnio marz\u0119 o ciep\u0142ym obiedzie albo wylegiwaniu si\u0119 w \u0142\u00f3\u017cku chocia\u017c do 8 rano, jeszcze nie mog\u0119 si\u0119 zdecydowa\u0107. Kilkana\u015bcie lat temu, jeszcze w liceum, jako m\u0142oda i op\u0119tana ko\u0144mi dziewczyna robi\u0142am sw\u00f3j pierwszy projekt badawczy. IMPRINTING. C\u00f3\u017c by innego? Pami\u0119tam to uczucie niesko\u0144czonego szcz\u0119\u015bcia kiedy uda\u0142o mi si\u0119 zdoby\u0107 kserokopi\u0119 ksi\u0105\u017cki Pana dra Millera \u201eImprint Training of the Newborn Foal<\/em>\u201d[1]. To by\u0142o jeszcze w mezozoiku, pdfy i chomiki nie wchodzi\u0142y w gr\u0119, wi\u0119c prosz\u0119 doceni\u0107 m\u00f3j nastoletni trud. W zaprzyja\u017anionej stajni latem mia\u0142y si\u0119 \u017arebi\u0107 4 klacze, wi\u0119c dzi\u0119ki skomplikowanym operacjom matematycznym, pochodne, ca\u0142ki, r\u00f3\u017cniczki, w du\u017cym przybli\u017ceniu wysz\u0142o mi, \u017ce 2 \u017arebaki trafi\u0105 do grupy badanej, a dwa do kontrolnej. Wszystko by\u0142o grane jak ksi\u0105\u017cka nakaza\u0142a, g\u0142askanie, palce w nosie, stukanie w kopyta, czego dusza zapragnie. Kontrola oczywi\u015bcie nie tykana. I potem moi drodzy, Katarzyna niczym przysz\u0142a noblistka ocenia po trzech miesi\u0105cach efekt tego treningu lub jego braku. Jaka\u017c m\u0105dra, jaka\u017c dumna, jakie\u017c pi\u0119kne wnioski. \u0179rebaki z grupy badanej chodz\u0105 ju\u017c prawie Grand Prix, a do kontrolnych nawet nie da si\u0119 podej\u015b\u0107 \u2013 no dzicz kud\u0142ata i rogata. Brawo, brawo dla tej Pani! W\u0142a\u015bnie zaliczy\u0142a swoj\u0105 pierwsz\u0105 naukow\u0105 pora\u017ck\u0119. Ale jak to? Zaraz si\u0119 przekonacie.<\/p>\n\n\n\n

1. Historia imprintingu<\/strong><\/h6>\n\n\n\n

To nie Lorenz! To nie Konrad by\u0142 pierwszy! Co Ty gadasz kobieto? No wyobra\u017acie sobie, \u017ce 60 lat wcze\u015bniej w 1873 roku brytyjski d\u017centelmen Douglas Spalding odkry\u0142 fenomen imprintingu u kurczak\u00f3w. Potem po wielu latach zg\u0142\u0119bia\u0142 go Oskar Heinrich (1910), ale oczywi\u015bcie g\u0142\u00f3wnym popularyzatorem i twarz\u0105 wdrukowania jest tw\u00f3rca nowoczesnej etologii (taka nauka badaj\u0105ca zachowania zwierz\u0105t) i laureat Nagrody Nobla z 1973 roku \u2013 Pan Konrad Zacharias Lorenz.<\/p>\n\n\n\n

Imprinting po angielsku, a po polsku wdrukowanie, naznaczenie, wpajanie \u2013 dotyczy najwcze\u015bniejszej formy uczenia si\u0119, do\u015b\u0107 wyj\u0105tkowej, bo ograniczonej czasowo. Dotyczy wra\u017cliwego czasu zaraz po urodzeniu (tzw. okres krytyczny), kiedy bezbronny maluszek dopiero wita si\u0119 z zewn\u0119trznym, zimnym, strasznym \u015bwiatem. Spalding zaobserwowa\u0142, \u017ce wkr\u00f3tce po wykluciu piskl\u0119ta pod\u0105\u017caj\u0105 za jakimkolwiek obiektem, kt\u00f3ry si\u0119 porusza. Jednak to Lorenz rozs\u0142awi\u0142 wpajanie (tak, tak, zupe\u0142nie jak Renesme i wilko\u0142ak ze Zmierzchu) w\u015br\u00f3d naukowc\u00f3w. Pan Konrad zaobserwowa\u0142, \u017ce ten krytyczny okres trwa do drugiego czasem trzeciego dnia po wykluciu (bada\u0142 g\u0119\u015b g\u0119gaw\u0119 g\u0119 g\u0119 g\u0119). Jego g\u0105ski r\u00f3wnie\u017c pod\u0105\u017ca\u0142y za ka\u017cdym \u201ematkopodobnym\u201d obiektem, kt\u00f3ry zobaczy\u0142y wkr\u00f3tce po urodzeniu (wdrukowanie afiliacyjne). Wyobra\u017acie sobie, \u017ce fenomen ten tak bardzo podnieci\u0142 naukowc\u00f3w na ca\u0142ym \u015bwiecie, \u017ce na pot\u0119g\u0119 zacz\u0119li bada\u0107 r\u00f3\u017cne zwierz\u0119ta w r\u00f3\u017cnych kombinacjach. Studenci etologii nawet wpajali kurczaczkom, \u017ce ich mamusia to pude\u0142ko zapa\u0142ek czy balon! No halo, kto nie lubi takich mi\u0119ciutkich kr\u0105g\u0142o\u015bci, ja si\u0119 pytam? Lorenz stwierdzi\u0142, \u017ce to co zosta\u0142o wdrukowane jest nieodwracalne i determinuje przysz\u0142y wyb\u00f3r partnera seksualnego (wdrukowanie seksualne). Faktycznie okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ptaki, kt\u00f3re by\u0142y wysiedziane i wyklu\u0142y si\u0119 w gnie\u017adzie mamy innego gatunku, potem pr\u00f3buj\u0105 kojarzy\u0107 si\u0119 nie z w\u0142asnym, ale w\u0142a\u015bnie tym przybranym gatunkiem. Oo\u0142! Je\u017celi chcecie poczyta\u0107 nieco wi\u0119cej o samym zjawisku to polecam mo\u017ce nie naj\u015bwie\u017cszy, ale za to zacny artyku\u0142 Pani Ewy Bielczyk (dost\u0119pny za darmo i po polsku!) pt. \u201eWpajanie cech cz\u0142owieka na przyk\u0142adzie wybranych gatunk\u00f3w zwierz\u0105t<\/em>\u201d [2].<\/p>\n\n\n\n

W przypadku koni i innych ssak\u00f3w badacze wci\u0105\u017c pow\u0105tpiewaj\u0105, \u017ce imprinting wyst\u0119puje w takiej samej formie<\/strong> jak opisano u ptak\u00f3w. Nie b\u0119dziemy zag\u0142\u0119bia\u0107 si\u0119 w do\u015bwiadczenia na szczurach, psach, krowach, kozach, dzikiej zwierzynie, bo nas interesuj\u0105 konie. Equusy caballusy<\/em>. W 1991 roku (28 lat temu\u2026) dr Robert Miller, weterynarz z kraju McDonald\u2019sa i iPhona, na podstawie w\u0142asnych d\u0142ugoletnich obserwacji zasugerowa\u0142, \u017ce w przypadku \u017arebi\u0105t taki krytyczny okres trwa oko\u0142o 48 godzin, kiedy to \u017arebie uczy si\u0119 pod\u0105\u017ca\u0107 za matk\u0105. Mo\u017cna te\u017c znale\u017a\u0107 informacj\u0119, \u017ce w przypadku koni czas ten jest nieco kr\u00f3tszy nawet 18 do 24 h po porodzie. Jednak dr Miller nie tylko opisa\u0142 fenomen mechanizmu imprintingu u \u017arebi\u0105t, ale r\u00f3wnie\u017c opracowa\u0142 metod\u0119 znan\u0105 jako \u201eImprint Training<\/em>\u201d, czyli metod\u0119 wczesnego szkolenie \u017arebi\u0105t (wg EB \u201etrening wpajania<\/em>\u201d [2]). W metodzie tej \u017arebaczek jest intensywnie traktowany w pierwszych godzinach \u017cycia, a wszystko w wierze, \u017ce taka procedura zmniejszy wyst\u0119powanie reakcji obronnych oraz uwra\u017cliwi \u017arebi\u0119 na nacisk \u2013 przez co u\u0142atwi mu start w doros\u0142e \u017cycie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 bada\u0144 naukowych stwierdza, \u017ce wczesne szkolenie \u017arebi\u0105t (w krytycznym okresie imprintingu), nie ma nic wsp\u00f3lnego z naturalnie zachodz\u0105cym w przyrodzie procesem. Jak to? Nie do ko\u0144ca s\u0105 spe\u0142nione warunki, kt\u00f3re obserwowano u ptak\u00f3w, czyli tak szkolony \u017arebak nie wykazuje wobec ludzi zachowa\u0144 seksualnych, nie pod\u0105\u017ca \u201e\u015blepo\u201d za cz\u0142owiekiem traktuj\u0105c go jako matk\u0119, r\u00f3wnie\u017c okazuje si\u0119, \u017ce efekty treningu nie s\u0105 nieodwracalne. Ale co najwa\u017cniejsze – podczas naturalnie wyst\u0119puj\u0105cego okresu imprintingu zwierz\u0119 nie jest w \u017caden spos\u00f3b przymuszane<\/strong> (czy wzmacniane) \u2013 proces zachodzi samoistnie i wynika ze zmian w otoczeniu \u2013<\/strong> bezingerencji z zewn\u0105trz. We wczesnym szkoleniu \u017arebi\u0119 jest eksponowane na dany bodziec, manipulacje, procedur\u0119, mo\u017ce w nawet bardzo delikatny i czu\u0142y spos\u00f3b, ale jednak jest zmuszane\/przymuszane do wytrzymania tego tak d\u0142ugo<\/strong>, a\u017c przestanie stawia\u0107 op\u00f3r \u2013 czyli uczy si\u0119, \u017ce nie warto walczy\u0107, bo jako ma\u0142e i s\u0142abe faktycznie ma ograniczone mo\u017cliwo\u015bci dyskutowania z silnym cz\u0142owiekiem [3]. My\u015blisz, \u017ce mo\u017ce to powodowa\u0107 u niego stres?<\/p>\n\n\n\n

Podsumowuj\u0105c, imprinting (opisany u ptak\u00f3w) to okres nauki, w kt\u00f3rym dochodzi do przedstawienia oraz utrwalenia wzorca rodzica, a tak\u017ce zachowania charakterystycznego dla swojego gatunku<\/strong>. Natomiast wpisuj\u0105c w wyszukiwark\u0119 nieszcz\u0119sny termin \u201eimprinting \u017arebi\u0105t<\/em>\u201d znajdziemy opis metody stworzonej i promowanej przez dra Millera, kt\u00f3ra jest szkoleniem\/treningiem maj\u0105cym miejsce w tym niezwyk\u0142ym okresie tu\u017c po urodzeniu. A\u017c si\u0119 zm\u0119czy\u0142am, lecimy dalej?<\/p>\n\n\n\n

imprint training = wczesne szkolenie \u017arebi\u0105t
imprinting = wdrukowywanie, wpajanie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

[Teraz ma\u0142a pro\u015bba. Na pewno wielu z was ma ju\u017c swoje zdanie na temat wczesnego szkolenia \u017arebi\u0105t i teraz pojawiaj\u0105 si\u0119 dwie opcje, albo spodoba Ci si\u0119 to co pisz\u0119, bo potwierdzi to Twoje obserwacje albo bardzo nie spodoba, bo b\u0119dzie zupe\u0142nie sprzeczne z tym w co wierzysz i co robisz. Bardzo prosz\u0119 o dojrza\u0142e podej\u015bcie do tematu, cho\u0107 wiem, \u017ce moje drewniane poczucie humoru tego nie u\u0142atwia, ale ja tylko staram si\u0119 przedstawi\u0107 w jednym miejscu aktualny stan wiedzy w oparciu o wszystkie dost\u0119pne badania naukowe do kt\u00f3rych dotar\u0142am. Nie chc\u0119 nikogo urazi\u0107 czy obrazi\u0107. Oboj\u0119tnie czy szkolisz swoje \u017arebaki w okresie imprintingu czy nigdy tego nie zrobi\u0142e\u015b i nie zrobisz, to nie jest moja sprawa i to nie jest moja decyzja. To w 100% Twoja decyzja. Ja tylko chc\u0119, \u017ceby\u015b zna\u0142 aktualny stan wiedzy na ten temat, aby ta decyzja by\u0142a \u015aWIADOMA. Powt\u00f3rz\u0119 po raz setny \u201escience doesn\u2019t care what you believe\u201d (nauki nie obchodzi w co wierzysz). Oczywi\u015bcie spos\u00f3b podania jest do\u015b\u0107 rozwi\u0105z\u0142y, ale fakty i liczby pozostaj\u0105 te same. Przeczytaj. Przeanalizuj. Emocje na bok i\u2026 bon appetit!]<\/em><\/p>\n\n\n\n

2. A co nauka na to? Czy s\u0105 jakie\u015b pozytywy?<\/strong><\/h6>\n\n\n\n

Po polsku na dobry pocz\u0105tek mo\u017cecie przeczyta\u0107 elegancki przegl\u0105d literatury przygotowany przez Pani\u0105 Natali\u0119 Przyby\u0142owicz z Zak\u0142adu Hodowli Koni w Szczecinie, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 w Hodowcy i Je\u017ad\u017acu w roku 2012 [4]. Ja r\u00f3wnie\u017c pokusi\u0142am si\u0119 o sw\u00f3j autorski przegl\u0105d dost\u0119pnej literatury i dorzucaj\u0105c kilka k\u0105sk\u00f3w mamy jakie\u015b dwadzie\u015bcia bada\u0144 dotycz\u0105cych wczesnego szkolenia \u017arebi\u0105t, nie tylko zaraz po urodzeniu ale tak\u017ce nieco p\u00f3\u017aniej. Czy s\u0105 jednomy\u015blne? No gdzie\u017cby tam! To by\u0142oby bardzo podejrzane. Przyjrzyjmy si\u0119 im dok\u0142adnie, powolutku, kroczek po kroczku. W zwi\u0105zku z du\u017cymi r\u00f3\u017cnicami w samej metodologii bardzo trudno jest por\u00f3wnywa\u0107 wyniki tych bada\u0144, ale mo\u017ce zadanie troch\u0119 u\u0142atwi moja wypasiona tabela. Pami\u0119tajcie jednak, \u017ce Pan dr Miller (kt\u00f3ry w tym roku sko\u0144czy\u0142 96 lat) po\u015bwi\u0119ci\u0142 swoje \u017cycie na badanie i promowanie tej metody w wierze poprawy \u017cycia koni od pierwszych ich chwil, dlatego oboj\u0119tnie co uwa\u017cacie na ten temat, pami\u0119tajcie, \u017ce obiektywnie oceniacie sam\u0105 METOD\u0118 – nie cz\u0142owieka, kt\u00f3remu nale\u017cy si\u0119 du\u017cy szacunek.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Rozr\u00f3\u017cnienie korzy\u015bci wynikaj\u0105cych z wczesnej habituacji oraz ka\u017cdej ko\u0144skiej odmiany imprintingu (analogicznie do tego pierwotnie opisanego u ptak\u00f3w) czy nawet bardziej radykalnych element\u00f3w wczesnego szkolenia \u017arebi\u0105t zaproponowanego przez dra Millera jest niezwykle trudne. St\u0105d nie dziwi, \u017ce w kilku badaniach wykazano pewne korzystne efekty wczesnego szkolenia \u017arebi\u0105t. W 1996 roku Mal i McCall [5] przeprowadzili kolejne badanie na ten temat (pierwsze 2 lata wcze\u015bniej, ale nic im nie wysz\u0142o) w kt\u00f3rym dziesi\u0119\u0107 \u017arebak\u00f3w (a\u017c!) podzielili na dwie grupy: (1) EH – \u017arebakami zajmowano si\u0119 od doby po urodzeniu do 42 dnia \u017cycia (czyli do 6 tygodnia) \u2013 przez 5 dni w tygodniu po 10 minut, a potem nie zajmowano si\u0119 nimi od 43 do 84 dnia \u017cycia (do 12 tygodnia); (2) LH \u2013 tutaj \u017arebakami nie zajmowano si\u0119 przez pierwsze 6 tygodni (42 dz.\u017c.), natomiast w dniach 43-84 przez 5 dni w tygodniu przeprowadzano 10-minutowe sesje. Nie by\u0142o typowej grupy kontrolnej, peszek. Procedura polega\u0142a na g\u0142askaniu po ca\u0142ym ciele, nic wi\u0119cej, czyli taka wersja \u201elight<\/em>\u201d wczesnego szkolenia wg dra Millera, a w dniu 85 rozpocz\u0119to testy. Przez 5 dni za\u015blepiony i nie znaj\u0105cy tych \u017areboli trener zak\u0142ada\u0142 kantar i prowadza\u0142 je przez 20 metr\u00f3w, a ostatniego dnia mia\u0142 wystawi\u0107 ocen\u0119 (od 1 do 5). Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce \u017arebaki z grupy wcze\u015bniej szkolonej by\u0142y lepsze ni\u017c te p\u00f3\u017aniej szkolone. Pami\u0119tajcie, \u017ce s\u0142abe punkty tego badania to brak grupy kontrolnej, 5 \u017arebak\u00f3w w grupie to te\u017c niewiele, do tego metodologia – \u017caden labirynt, tylko subiektywna ocena. Autorzy sugeruj\u0105, \u017ce mo\u017ce podczas pierwszych 42 dni \u017cycia wyst\u0119puje jaki\u015b krytyczny okres, kiedy to \u017arebaki ucz\u0105 si\u0119 szybciej i efektywniej, ale potem w dyskusji zastanawiaj\u0105 si\u0119 czy takie zachowanie nie jest przypadkiem efektem wyuczonej bezradno\u015bci. Mo\u017cliwe, \u017ce taki ma\u0142y \u017arebaczek, kt\u00f3ry od urodzenia uczy si\u0119, \u017ce lepiej sta\u0107 i nie walczy\u0107 z ograniczeniem potem r\u00f3wnie\u017c odpuszcza i w ciszy zamyka si\u0119 w swojej skorupce. To tylko przypuszczenie, hipoteza, teoria, ale warto mie\u0107 z ty\u0142u g\u0142owy\u2026 jeszcze do tego wr\u00f3cimy.<\/p>\n\n\n\n

W kolejnym badaniu Pani Barbara Simpson sama zastanawia si\u0119 jaki wp\u0142yw po latach b\u0119dzie mia\u0142 taki wczesny trening \u017arebi\u0105t [6]. Same korzy\u015bci, takie jak usprawnienie procesu uczenia si\u0119, w przysz\u0142o\u015bci \u0142atwiejszy w treningu ko\u0144, wzmocnienie wi\u0119zi konia i cz\u0142owieka, zmniejszenie stresu podczas kontaktu z drapie\u017cnym dwuno\u017cnym, \u0142atwiejsze zaje\u017cd\u017canie? Z drugiej strony wyra\u017ca obaw\u0119 o to czy tak wczesna ingerencja nie zaburzy wi\u0119zi pomi\u0119dzy \u017arebakiem a matk\u0105, co mo\u017ce spowodowa\u0107 odrzucenie \u017arebaka przez klacz, czy te\u017c ryzyko uszkodzenia cz\u0142owieka przez nadopieku\u0144cz\u0105 mateczk\u0119, a mo\u017ce takie zsocjalizowane wyrostki mog\u0105 traktowa\u0107 potem ludzi jak swoich kole\u017ck\u00f3w z pastwiska, co mo\u017ce objawia\u0107 si\u0119 jako s\u0142odkie zabawy albo te\u017c gro\u017ane b\u00f3jki\u2026  W tym badaniu w sumie wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 15 \u017arebak\u00f3w, grupa kontrolna (n=8) i badana (n=7), kt\u00f3ra pierwszy trening mia\u0142a pomi\u0119dzy 2 a 8 godzin\u0105 \u017cycia, a potem przez kolejne 4 dni powt\u00f3rki. Pani Basia si\u0119 postara\u0142a, bo lista bod\u017ac\u00f3w dla tych \u201eb\u0105belk\u00f3w\u201d by\u0142a d\u0142u\u017csza ni\u017c moja lista ksi\u0105\u017cek do przeczytania i seriali do obejrzenia\u2026 spreje, r\u0119czniki, plastikowe worki, odkurzacz, palce w nosie, uchu, odbycie\u2026 no czego tylko dusza zapragnie. Po czterech miesi\u0105cach egzamin i co my tu mamy? W subiektywnej ocenie za\u015blepionego obserwatora wysz\u0142o, \u017ce \u017arebaki z grupy badanej by\u0142y spokojniejsze i bardziej przyjazne, lepiej poradzi\u0142y sobie z zabiegami takimi jak szczepienie czy odrobaczenie<\/strong>, ale z zak\u0142adaniem kantarka nie posz\u0142o im tak wybitnie. Ostatnim zadaniem by\u0142o stajnie spokojnie przy wycinaniu sier\u015bci no\u017cyczkami i obie grupy poradzi\u0142y sobie tak samo dobrze. Autorka sugeruje, \u017ce mo\u017ce to by\u0107 efekt habituacji jako \u017ce zadanie by\u0142o ostatnie na li\u015bcie to konie ju\u017c ogarn\u0119\u0142y, \u017ce dwuno\u017cni nie robi\u0105 krzywdy i nie ma si\u0119 czego ba\u0107. Wcze\u015bniejsze wk\u0142adanie palc\u00f3w do nosa, pupy czy obstukiwanie kopyt nie u\u0142atwi\u0142o \u017arebakom z grupy badanej tych zada\u0144 i Pani Simpson twierdzi, \u017ce wcze\u015bnie szkolony \u017arebak nie koduje specyficznie zada\u0144 przed nim stawianych, ale wczesne szkolenie \u017arebi\u0105t wp\u0142ywa og\u00f3lnie korzystnie na przysz\u0142e \u017cycie wierzchowca, bo jest on \u0142atwiejszy w obs\u0142udze, bardziej uleg\u0142y, a ka\u017cde zadanie przychodzi mu \u0142atwiej, wi\u0119c sp\u0142ywa wsz\u0119dzie potok bezpiecze\u0144stwa. I konkluzja \u2013 mimo fajnych wynik\u00f3w sprawd\u017amy czy podobne uzyskamy z inn\u0105 wi\u0119ksz\u0105 grup\u0105\u2026 Na koniec przyznaje r\u00f3wnie\u017c, \u017ce korzystne uzyskane efekty mog\u0105 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c osi\u0105gni\u0119te w p\u00f3\u017aniejszym wieku, bo u \u017arebak\u00f3w z grupy kontrolnej odnotowa\u0142a spadek t\u0119tna przy samych testach, wi\u0119c nawet w wieku 4 miesi\u0119cy (!) taki \u017arebak mo\u017ce si\u0119 czego\u015b nauczy\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Pani Sharon Spier (2004) twierdzi, \u017ce wczesne szkolenie \u017arebi\u0105t wg Millera to warunkowanie dotykowe, takie wyuczone zachowanie sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 z trzech sk\u0142adowych: desensytyzacji, socjalizacji i sensytyzacji [7]. W jej badaniu wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 40 \u017arebak\u00f3w, podzielonych na dwie grupy: kontrola (n=21) i grupa badana (n=19). Grupa badana 10 minut po porodzie dostaje sesj\u0119 wczesnego szkolenia, kt\u00f3ra trwa oko\u0142o 45-60 minut (a co z odporno\u015bci\u0105 biern\u0105 dzi\u0119ki pysznej siarze ja si\u0119 pytam?), a potem powt\u00f3rka po 24 godzinach, kontrola si\u0119 obija, a jak\u017ce. Ten sam do\u015bwiadczony weterynarz najpierw wyciera\u0142 r\u0119cznikiem, g\u0142aska\u0142 po ca\u0142ym ciele, wtyka\u0142 paluchy do nosa, buzi, ucha, g\u0142aska\u0142 reklam\u00f3wk\u0105, wszystko powtarzane 30-50 razy a\u017c zaobserwowa\u0142 brak jakiegokolwiek oporu. Wszystkie \u017arebaki posz\u0142y z mateczkami na pastwiska i je\u015bli kt\u00f3re\u015b wymaga\u0142o ingerencji cz\u0142owieka do czasu testu (po 3 m.\u017c.) to wy\u0142\u0105czano je z badania (2 wyjecha\u0142y, 5 mia\u0142o objawy zapalenia p\u0142uc, 5 zmar\u0142o lub poddano je eutanazji w efekcie wypadku lub choroby). I tym sposobem mamy tylko 28 \u017arebak\u00f3w do oceny: 14 kontrolnych i 14 badanych. Na wielkie egzaminowanie przyjecha\u0142 kolejny ko\u0144ski weterynarz, ale nie znaj\u0105cy \u017arebak\u00f3w (za\u015blepiony) i mia\u0142 za zadanie sprawdzi\u0107 jak poradz\u0105 sobie z przytrzymaniem, zak\u0142adaniem kantara, badaniem fizykalnym, akceptacj\u0105 plastikowej maski na nozdrzach, dotykaniem ca\u0142ego cia\u0142a, podnoszeniem i stukaniem w kopyta, pierwszym szczepieniem domi\u0119\u015bniowym, szczepionk\u0105 donosow\u0105 i past\u0105 odrobaczaj\u0105c\u0105, oczywi\u015bcie via paszczu. Oceniano w profesjonalnej skali od 1 do 4 czy jest op\u00f3r czy idzie g\u0142adko, do tego zas\u0142u\u017cone klacze matki r\u00f3wnie\u017c dosta\u0142y punkty. Dodatkowo przed i po badaniu, kt\u00f3re trwa\u0142o jakie\u015b p\u00f3\u0142 godziny, pobrano pr\u00f3bki krwi w kt\u00f3rych oznaczono m.in. st\u0119\u017cenie kortyzolu i glukozy. No i jak tam wyniki? Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nie ma znacz\u0105cych r\u00f3\u017cnic pomi\u0119dzy grupami w wi\u0119kszo\u015bci procedur, takich jak dotykanie, zak\u0142adanie kantara, badanie fizykalne, szczepienie, odrobaczanie, pobieranie krwi, nawet w st\u0119\u017ceniu kortyzolu i glukozy\u2026 jednak jest r\u00f3\u017cnica je\u017celi chodzi o podawanie n\u00f3g. Grupa badana da\u0142a sobie podnie\u015b\u0107 wszystkie nogi, a w grupie kontrolnej prawie \u017caden \u017arebak nie poda\u0142 zadnich odn\u00f3\u017cy<\/strong>. Autorzy t\u0142umacz\u0105 to faktem, \u017ce w warunkach dzikich te zadnie nogi s\u0105 pierwsz\u0105 lini\u0105 obrony w stosunku do atakuj\u0105cych znienacka drapie\u017cnik\u00f3w, wi\u0119c naturalny odruchem jest chronienie szkitek. Na sam koniec szanowni badacze dodaj\u0105, \u017ce wi\u0119ksza korzy\u015b\u0107 z takiego wczesnego treningu mo\u017ce by\u0107 obserwowana w przypadku \u017arebak\u00f3w z bardziej defensywnym, strachliwym usposobieniem, chocia\u017c to mo\u017ce by\u0107 do\u015b\u0107 trudne do oceny zaraz po porodzie. Og\u00f3lnie w tym konkretnym badaniu wszystkie \u017arebaki by\u0142y bardzo ciekawskie i nie wykazywa\u0142y agresywnych zachowa\u0144, a drobne r\u00f3\u017cnice na korzy\u015b\u0107 grupy badanej wysz\u0142y przy tych zadnich nogach w wieku 3 miesi\u0119cy, tylko czy utrzyma\u0142yby si\u0119 r\u00f3wnie\u017c po d\u0142u\u017cszym czasie?<\/p>\n\n\n\n

Mamy jeszcze jedno badanie, kt\u00f3re przeprowadzili Sondergaard i Jago, tandem du\u0144sko-nowozelandski, w 2010 roku \u2013 eno, eno, naj\u015bwie\u017csze ze wszystkich [8]. 44 \u017arebaki podzielono na dwie r\u00f3wne grupy i badano wp\u0142yw wczesnego treningu w ci\u0105gu pierwszych 2 dni po urodzeniu na ich p\u00f3\u017aniejsze reakcje. W przypadku grupy badanej pierwsza sesja treningowa odby\u0142a si\u0119 w ci\u0105gu 14 godzin od porodu, kolejne nast\u0119pnie co min. 3 godziny, tak \u017ce w sumie \u017arebak zaliczy\u0142 6 trening\u00f3w 10-minutowych w pierwszych dw\u00f3ch dniach \u017cycia. Co robiono? \u0179rebaki by\u0142y delikatnie przytrzymywane i g\u0142askane po ca\u0142ym ciele go\u0142ymi r\u0119kami, a nast\u0119pnie plastikow\u0105 torb\u0105, a na koniec podnoszono nogi. \u0179rebaki kontrolne oczywi\u015bcie zupe\u0142nie bez ingerencji. Autorzy przytaczaj\u0105 komunikacj\u0119 prywatn\u0105 z niejak\u0105 Pani\u0105 Iverson, kt\u00f3ra stosowa\u0142a metod\u0119 dra Millera u cz\u0119\u015bci swoich \u017arebak\u00f3w, a u pozosta\u0142ych nie, a nast\u0119pnie mierzy\u0142a st\u0119\u017cenie kortyzolu podczas wymra\u017cania pi\u0119tna rasowego. Grupy nie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 w zachowaniu oraz w poziomie kortyzolu i to samo wysz\u0142o w tym badaniu, \u017arebaki z dw\u00f3ch grup nie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 reakcj\u0105 na wymra\u017canie w wieku 14 dni. W tygodniu 5 oceniano zachowanie par klacz-\u017arebi\u0119 podczas obserwacji na pastwisku. Matki \u017arebi\u0105t szkolonych by\u0142y mniej aktywne i zaanga\u017cowane w utrzymywanie \u017arebaka w swoim otoczeniu ni\u017c klacze \u017arebi\u0105t kontrolnych. W wieku 6 tygodni wszystkie \u017arebaki (oczywi\u015bcie w towarzystwie mamy) sprawdzano na arenie testowej, gdzie oceniano ich reakcj\u0119 na nowy obiekt i nieznanego cz\u0142owieka. No i tutaj mamy brak r\u00f3\u017cnic w cz\u0119sto\u015bci rytmu serca, w zachowaniu eksploracyjnym, podczas prezentacji nowego obiektu poziom stresu taki sam. Jednak gdy na placu pojawi\u0142 si\u0119 nieznajomy cz\u0142owiek, \u017arebi\u0119ta z grupy badanej mia\u0142y kr\u00f3tszy dystans ucieczki ni\u017c grupa kontrolna<\/strong>. \u0179rebaki z grupy badanej mia\u0142y tendencj\u0119 do oddalania si\u0119 od klaczy. Taki ma\u0142y pimpek zamiast pilnowa\u0107 ogona matuli, od razu wiatr w grzyw\u0119 i heja b\u0119dzie eksplorowa\u0142, a \u017ce nic jeszcze o \u015bwiecie nie wie to wlezie w paszcze lwa, w zastawione sid\u0142a przez k\u0142usownik\u00f3w, ze\u017cre jakie\u015b truj\u0105ce zielsko. Ma\u0142e dzieci s\u0105 cudowne, ale ka\u017cda matka wie ile stresu i przyspieszonego bicia serducha powoduj\u0105. Czy takie wczesne szkolenie nie przyspiesza \u201esztucznie\u201d ich pewno\u015bci siebie? Warto jeszcze doda\u0107, \u017ce autorzy zaobserwowali zwi\u0105zek pomi\u0119dzy charakterem matki a charakterem dziecka (genetyka+\u015brodowisko), czyli \u017arebaki spokojnych klaczy by\u0142y spokojniejsze, a tych problematycznych bardziej problematyczne. Do zapami\u0119tania, bo jeszcze b\u0119dziemy to zg\u0142\u0119bia\u0107.<\/p>\n\n\n\n

I to by by\u0142o na tyle. Kilka bada\u0144 nad korzystnymi efektami wczesnego szkolenia, jak widzicie mimo sprawdzania r\u00f3\u017cnych zachowa\u0144 korzystne efekty otrzymano raz w przypadku szczepienia i odrobaczania, raz przy podawaniu n\u00f3g, raz przy kontakcie z nieznajomym, a we wszystkich pozosta\u0142ych testach nie wykazano r\u00f3\u017cnic… Ponadto testowanie odbywa\u0142o si\u0119 do\u015b\u0107 wcze\u015bnie (max. 4 miesi\u0105c \u017cycia), wi\u0119c nie mamy pewno\u015bci czy te efekty b\u0119d\u0105 si\u0119 utrzymywa\u0107 w przysz\u0142o\u015bci\u2026 Coraz wi\u0119cej pyta\u0144, coraz wi\u0119cej w\u0105tpliwo\u015bci. No nic, teraz lecimy dalej, bo karuzela dopiero zaczyna si\u0119 rozkr\u0119ca\u0107, trzymajcie si\u0119! I nie zasypiajcie!<\/p>\n\n\n\n

3. Nie wykazano r\u00f3\u017cnic? Wi\u0119c po co przep\u0142aca\u0107?<\/strong><\/h6>\n\n\n\n

Wspomniany wcze\u015bniej Mal wraz ze swoimi wsp\u00f3\u0142pracownikami z USA (1994) przeprowadzili jedno z pierwszych bada\u0144 w tym temacie i klimacie, czyli badali jak wp\u0142ywa zajmowanie si\u0119 \u017arebakiem w okresie od urodzenia do osadzenia [9]. 23 \u017arebaki podzielono na 3 grupy: (1) kontrola, tymi \u017arebakami w og\u00f3le nie zajmowano si\u0119 a\u017c do momentu odsadzenia; (2) \u015bredni kontakt, czyli \u017arebakami z tej grupy zajmowano si\u0119 dwa razy dziennie po 10 minut przez pierwsze 7 dni po urodzeniu, a potem zostawiono je w spokoju a\u017c do czasu odsadzenia; (3) intensywny kontakt, czyli jak grupa druga, ale po tygodniu r\u00f3wnie\u017c si\u0119 nimi zajmowano, a\u017c raz w tygodniu przez 10 minut do czasu odsadzenia. Czyli co robiono? Zabierano z pastwiska mateczk\u0119 z przych\u00f3wkiem do kwaterki 10×15 m, tam koby\u0142a dosta\u0142a jedzonko w wiadrze, a eksperymentator czochra\u0142, mi\u0105cha\u0142 i g\u0142aska\u0142 \u017arebaczka po ca\u0142ym ciele przez 10 minut (bez zak\u0142adania kantara i unoszenia n\u00f3g, tylko dotykanie). Potem po odsadzeniu (\u015brednio w wieku 4 miesi\u0119cy, do\u015b\u0107 szybko, prawda?) robiono testy pami\u0119ci przez trzy dni (dzie\u0144 1, 3, 15) w tej samej kwaterce. Nie wykazano r\u00f3\u017cnic pomi\u0119dzy grupami, czyli \u017arebaki ze wszystkich grup zachowywa\u0142y si\u0119 podobnie, g\u0142askanie niczego nie usprawni\u0142o. Dlaczego tak si\u0119 sta\u0142o? Maluchy by\u0142y \u015bwie\u017co po odsadzeniu i w czasie test\u00f3w raczej biega\u0142y w k\u00f3\u0142ko i r\u017ca\u0142y ni\u017c zajmowa\u0142y si\u0119 rozwi\u0105zywaniem \u0142amig\u0142\u00f3wek sprytnie u\u0142o\u017conych przez badaczy. Peszek. By\u0142o to jedno z pierwszych bada\u0144, wi\u0119c jeszcze mo\u017cemy wybaczy\u0107.<\/p>\n\n\n\n

A teraz w natarciu Islandia [10] – Sigurj\u00f3nsd\u00f3ttir i Gunnarsson (2002) wzi\u0119li si\u0119 za 44 \u017arebaczki z czterech r\u00f3\u017cnych stajni, kt\u00f3re podzielili na dwie grupy \u2013 kontrola (n=22) i badana (n=22). Tutaj mamy mniej bogat\u0105 wersj\u0119 treningu wed\u0142ug dra Millera, bo Islandczycy zazwyczaj pierwszy raz widz\u0105 \u017arebaka w wieku oko\u0142o 2 miesi\u0119cy jak stado koni i owiec zbli\u017cy si\u0119 do chatynki. Wracaj\u0105c na ziemi\u0119, badacze pierwszy kontakt zainicjowali w ci\u0105gu 24 godzin po porodzie i by\u0142o to g\u0142askanie po ca\u0142ym ciele na le\u017c\u0105co oraz wk\u0142adanie palc\u00f3w do pyska i uszu. Do tego w kolejnych dniach dok\u0142adamy podnoszenie n\u00f3g, zak\u0142adanie kantara i prowadzenie na uwi\u0105zie, powt\u00f3rki w sumie przez tydzie\u0144 czasu. Po czterech miesi\u0105cach przeprowadzono test oceniaj\u0105cy og\u00f3lne zachowanie \u017arebaczk\u00f3w, dodatkowo w\u0142a\u015bciciele klaczy r\u00f3wnie\u017c mieli oceni\u0107 jej charakter. Czyli niezbyt konkret. Nie wykazano istotnych statystycznie r\u00f3\u017cnic w zachowaniu pomi\u0119dzy dwoma grupami. Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce istnieje dodatnia korelacj\u0119 pomi\u0119dzy nerwowo\u015bci\u0105 u klaczy a oporem \u017arebak\u00f3w w zak\u0142adaniu kantara czy prowadzeniu na uwi\u0105zie w wieku 4 miesi\u0119cy. Autorzy dodaj\u0105 w dyskusji, \u017ce wielu trener\u00f3w w Islandii rekomenduje zaznajamianie \u017arebaka z r\u00f3\u017cnymi procedurami, jednak w du\u017co spokojniejszy, wolniejszy, delikatniejszy i roz\u0142o\u017cony w czasie spos\u00f3b, tak by zbudowa\u0107 siln\u0105 wi\u0119\u017a mi\u0119dzy trenerem a \u017arebakiem opart\u0105 na zaufaniu. A potem jeszcze z grubej rury \u201eit is possible that what we are witnessing when the foals seem relaxed after stroking is not imprinting but learned helplessness\u201d. <\/em>Tak, tak, znowu si\u0119 pojawia temat wyuczonej bezradno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Patrzcie na to, w natarciu dumnie kroczy ekipa z Teksasu pod wodz\u0105 Williams, oni naprawd\u0119 si\u0119 przy\u0142o\u017cyli [3]. Pierwsze skromne, pr\u00f3bne podej\u015bcie, wzi\u0119li sobie 47 \u017arebaczk\u00f3w rasy QH, 25 w grupie badanej i 22 kontrolne. \u0179rebaczki z grupy badanej traktowano wed\u0142ug procedur opisanych przez dra Millera, czyli zaraz po urodzeniu, kiedy \u017arebi\u0119 le\u017ca\u0142o przez 30-45 minut g\u0142askali, wk\u0142adali, opukiwali, zginali, co si\u0119 da\u0142o, a potem jak ju\u017c wsta\u0142o 12, 24 i 48 godzin po porodzie wkracza kantarek, prowadzenie, stanie spokojnie etc. I co? I nie wykazano r\u00f3\u017cnic w zachowaniu pomi\u0119dzy grupami oraz w cz\u0119sto\u015bci rytmu serca w wieku 1, 2 i 3 miesi\u0119cy. Jednak warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wszystkie \u017arebaki (47 sztuk) by\u0142y oceniane tylko w pierwszym miesi\u0105cu, a w kolejnych ich liczba topnia\u0142a niczym lody w lipcu (drugi miesi\u0105c \u2013 20, trzeci miesi\u0105c \u2013 tylko 9 \u017arebaczk\u00f3w). No i jednak procedura delikatnie r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od tej opisanej przez doktora Millera, to znaczy badacze omin\u0119li wk\u0142adanie palca do ucha, pyska, masa\u017c j\u0119zyka i rozpocz\u0119li dzia\u0142ania dopiero jak \u017arebak wstanie i zje (brawo, siara to p\u0142ynne z\u0142oto!), a nie zaraz po tym jak mokry wymoczek wyskoczy z ciep\u0142ej macicy. Ten j\u0119zyk, ucho i pysk to jaka\u015b drobnostka, lekki kilkudziesi\u0119ciominutowy po\u015blizg czasowy chyba te\u017c jeszcze prze\u0142kn\u0119, ale wy mi powiedzcie jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce po trzech miesi\u0105cach zosta\u0142a wam jedna pi\u0105ta \u017arebak\u00f3w? Mam omdlenie statystyczne. Na szcz\u0119\u015bcie rok p\u00f3\u017aniej wysz\u0142o badanie tej samej dru\u017cyny, kt\u00f3re naprawd\u0119 przygniata do \u015bciany [11]. Tym razem 131 \u017arebak\u00f3w i to w do\u015b\u0107 z\u0142o\u017conym, nie\u017ale przemy\u015blanym protokole badania. Maluchy podzielono na 7 grup:
1. Kontrola (n=22),
2. Jedna sesja zaraz po porodzie (n=17),
3. Jedna sesja 12 godzin po porodzie (n=18),
4. Jedna sesja 24 godziny po porodzie (n=19),
5. Jedna sesja 48 godziny po porodzie (n=17),
6. Jedna sesja 72 godziny po porodzie (n=18),
7. Cztery sesje, pierwsza zaraz po porodzie, kolejne po 12, 24, 48 godzinach (n=20).
To jak wygl\u0105da\u0142o samo badanie? D\u0142uga lista oparta na propozycji dra Millera, ale celowo z pomini\u0119ciem nast\u0119puj\u0105cych czynno\u015bci (wk\u0142adanie palca do ucha, masowanie dzi\u0105se\u0142, warg, j\u0119zyka, zginanie g\u0142owy i szyi na boki, udawane strzy\u017cenie maszynk\u0105), czyli mamy g\u0142askanie po ca\u0142ym ciele r\u0119kami, niebiesk\u0105 reklam\u00f3wk\u0105, wk\u0142adanie palca w nos, w paszcze tam gdzie w\u0119dzid\u0142o, podnoszenie ogona, podnoszenie n\u00f3g i stukanie w nie, psikacz, kantar, odchodzenie od nacisku na boki, prowadzenie, nauka stania w miejscu. Procedury mia\u0142y ustalon\u0105 kolejno\u015b\u0107, a osobniki trafia\u0142y do grup do\u015b\u0107 naturalnie i randomowo. W wieku p\u00f3\u0142 roku, tydzie\u0144 po odsadzeniu, czterech za\u015blepionych badaczy (nie wiedzieli w jakiej grupie jest \u017arebak) ocenia\u0142o wp\u0142yw wczesnego treningu lub jego brak na zachowanie m\u0142odzie\u017cy. Badacze szli na pastwisko i pr\u00f3bowali \u0142apa\u0107 gagatka (pomiar czasu), zak\u0142adali kantar (czas), montowali monitor pracy serducha (czas), potem \u017arebak odpoczywa\u0142 chwil\u0119 w zewn\u0119trznym boksie testowym 3×3 metry i tam oceniano reakcj\u0119 na bod\u017ace. Czyli co? Badacze g\u0142askali malucha po ca\u0142ym ciele, podnosili nogi i stukali, psikali sprejem i prowadzili 3 metry na sznurku. Mierzyli czas kiedy \u017arebak przesta\u0142 si\u0119 opiera\u0107, no i oczywi\u015bcie t\u0119tno. A na koniec jeszcze psikus, co\u015b nowego, w odleg\u0142o\u015bci 1,5 metra od konikowego nosa otwierali parasolk\u0119. Ba da bum! No i co? No i co wysz\u0142o? Jajco! Nic. Nie wykazano \u017cadnych r\u00f3\u017cnic pomi\u0119dzy grupami. Ani na korzy\u015b\u0107, ani na niekorzy\u015b\u0107. Autorzy elegancko \u201et\u0142umacz\u0105 si\u0119\u201d w dyskusji, \u017ce procedura nieznacznie r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od tej zaproponowanej przez dra Millera, bo omin\u0119li kilka czynno\u015bci, no i mo\u017ce nie uda\u0142o im si\u0119 dorwa\u0107 maluch\u00f3w w momencie jak wyskakiwa\u0142y z macicy, ale czasem po 30-45 minutach od porodu, no halo, takie \u017cycie. Kto polowa\u0142 na por\u00f3d, siedz\u0105c co noc wpatrzony w kamerk\u0119, dobrze wie, \u017ce ta z\u0142o\u015bliwa klacz Balbina specjalnie o\u017arebi si\u0119 w momencie jak poszli\u015bmy na szybkie siku lub lekko opad\u0142y nam powieki\u2026 konie maj\u0105 czuja i swoich szpieg\u00f3w! Nie dajcie si\u0119 zwie\u015b\u0107. W odpowiedzi na artyku\u0142 dra Millera z roku 2001 [12], w kt\u00f3rym wymienia problemy jakie pojawiaj\u0105 si\u0119 w badaniach naukowych na temat wczesnego szkolenia \u017arebi\u0105t autorzy odpowiedzieli nast\u0119puj\u0105co:
1) grupa kontrolna nie ma specjalnego szkolenia, ale standardowe procedury weterynaryjne kt\u00f3re powoduj\u0105, \u017ce r\u00f3wnie\u017c \u201ewdrukowuj\u0105\u201d sobie obraz cz\u0142owieka-opiekuna -> w tym badaniu by\u0142a to tylko standardowa w tym o\u015brodku iniekcja penicyliny, ale mia\u0142a miejsce wiele godzin po porodzie,
2) w badaniach naukowych bior\u0105 udzia\u0142 naukowcy nie maj\u0105cy do\u015bwiadczenia z ko\u0144mi -> w tym badaniu bra\u0142y udzia\u0142 tylko osoby do\u015bwiadczone w pracy z ko\u0144mi;
3) zbyt ma\u0142a populacja, \u017ceby wykaza\u0107 efekt \u2013 > w tym badaniu 131, wi\u0119c troch\u0119 si\u0119 nazbiera\u0142o;
4) p\u0142e\u0107 trenera szkol\u0105cego \u017arebi\u0119 wp\u0142ywa na wyniki, kobiety s\u0105 bardziej pilne (dok\u0142adne) -> tutaj troch\u0119 gorzej, bo nie uda\u0142o si\u0119 tak zaplanowa\u0107 by tylko kobiety przeprowadza\u0142y pierwsz\u0105 sesj\u0119 a m\u0119\u017cczy\u017ani kolejne, jednak w poprzednim badaniu gdzie udzia\u0142 bra\u0142y same kobiety r\u00f3wnie\u017c nie wykazano r\u00f3\u017cnic [3]. Ale halo, co to za podzia\u0142y? Mamy r\u00f3wnouprawnienie, r\u00f3wnoukonienie, no chyba ka\u017cdy mo\u017ce pog\u0142aska\u0107 \u017arebaka czy poje\u017adzi\u0107 na koniku, mimo, \u017ce mo\u017ce nie zawsze wszystko le\u017cy idealnie? Jako kr\u00f3tkonoga i obleczona lekk\u0105 warstw\u0105 pluszu istota, nie chc\u0119 czu\u0107 si\u0119 gorsza, mimo \u017ce mam \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce ten d\u0142ugonogi szczup\u0142y m\u0142odzian zawsze b\u0119dzie lepiej prezentowa\u0142 si\u0119 na koniu ni\u017c moja przysadzisto\u015b\u0107. No i jeszcze na koniec autorzy artyku\u0142u t\u0142umacz\u0105, \u017ce tak naprawd\u0119 to tu nie zachodzi \u017cadne wdrukowanie, ale zwyk\u0142a, normalna desensytyzacja i habituacja. Zonk!<\/p>\n\n\n\n

A oto przed Pa\u0144stwem zesp\u00f3\u0142 Pani Lansade i 26 kucyk\u00f3w walijskich wprost z Francji, \u0142i-\u0142i, \u017cyj\u0105cych sobie beztrosko pod lazurowym niebem [13]. \u0179rebaki podzielono na p\u00f3\u0142, czyli na kontrol\u0119 (n=13) i grup\u0119 badan\u0105 (n=13), w kt\u00f3rej pierwsze szkolenie przeprowadzono 6 godzin po porodzie (czas trwania 45 min). Potem codziennie szkolono te \u017arebaczki przez 14 dni (najpierw dwa razy dziennie po 15 minut, potem po 10, a na ko\u0144cu raz dziennie 10 min). Autorzy pisz\u0105, \u017ce robili wszystko wed\u0142ug instrukcji dra Millera, poza wk\u0142adaniem palca do ucha, nosa i odbytu, bo Pani Simson (2002) wykaza\u0142a wcze\u015bniej [6], \u017ce te procedury nie s\u0105 efektywne, ech zawsze co\u015b musz\u0105 zmieni\u0107, jakby raz nie mogli zrobi\u0107 punkt po punkcie co w ksi\u0105\u017cce napisano. Do roboty zaprz\u0119gni\u0119to 5 do\u015bwiadczonych os\u00f3b (4 kobiety i jeden m\u0119\u017cczyzna) ubranych na niebiesko przez czas badania. Robili to co zawsze, czyli g\u0142askanie ca\u0142ego cia\u0142a r\u0119k\u0105, potem reklam\u00f3wk\u0105, podnoszenie n\u00f3g, zak\u0142adanie kantara, odchodzenie od nacisku, prowadzenie na uwi\u0105zie itp. itd. Potem czas na testy: 2 dni po zako\u0144czeniu szkolenia (czyli w 16 dniu \u017cycia), a potem w wieku 3, 6 i 12 miesi\u0119cy. No i jeszcze na dok\u0142adk\u0119 pomi\u0119dzy 14 a 15 miesi\u0105cem sprawdzano umiej\u0119tno\u015b\u0107 uczenia przestrzennego i r\u00f3\u017cnicowania. W ko\u0144cu kto\u015b zbada\u0142 wp\u0142yw po d\u0142u\u017cszym czasie, a nie po kilku miechach, szacunek! No i co? I faktycznie 2 dni po \u0107wiczeniach, \u017arebaki z grupy badanej radzi\u0142y sobie super ze wszystkimi zadaniami egzaminacyjnymi (zak\u0142adanie kantara, podnoszenie n\u00f3g, prowadzenie, zachowania defensywne, machanie reklam\u00f3wk\u0105). Jednak 6 miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej grupy r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 tylko w przypadku prowadzenia na uwi\u0105zie, a po roku nie by\u0142o \u017cadnych r\u00f3\u017cnic. ZERO. W przypadku og\u00f3lnej boja\u017aliwo\u015bci (wprowadzenie nowego strasznego obiektu) nie wykazano r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy grupami, czyli nie wykazano generalizacji bod\u017ac\u00f3w \u2013 znany do nieznanego. Podobnie w przypadku testu pami\u0119ci przestrzennej i dyskryminacyjnej \u2013 brak r\u00f3\u017cnic. A na ko\u0144cu Pani dr Lea Lansade dodaje zdanie \u201ethe hypothesis of the existence of an imprinting-like proces in horses could thus probably be rejected<\/em>\u201d, o mateczko, na szcz\u0119\u015bcie doda\u0142a, \u017ce prawdopodobnie mo\u017ce by\u0107 odrzucony, nie na 100%, bo zawa\u0142 dla wielu gwarantowany.<\/p>\n\n\n\n

Teraz mili Pa\u0144stwo co\u015b co mo\u017ce Was zaskoczy\u0107 – pr\u00f3ba stworzenia modelu relacji matka-dziecko (Homo sapiens<\/em>) w oparciu o relacj\u0119 klacz-\u017arebi\u0119 [14]. Sama zacz\u0119\u0142am si\u0119 na tym zastanawia\u0107, od tej matczynej strony. Mo\u017ce kto\u015b mi\u0142o wspomina por\u00f3d i mia\u0142 to wielkie szcz\u0119\u015bcie pole\u017ce\u0107 z dzieciaczkiem na brzuszku zaraz po, wiecie sk\u00f3ra do sk\u00f3ry i \u0142apa\u0142 te magiczne chwile niczym ma\u0142e motylki, och, ech, ach, u mnie stety-niestety dwa razy sko\u0144czy\u0142o si\u0119 na sali operacyjnej, wi\u0119c nie mia\u0142am takiego zaszczytu. Je\u015bli bym mog\u0142a o tym decydowa\u0107 to wola\u0142abym pole\u017ce\u0107 z ma\u0142\u0105 kluseczk\u0105 w spokoju ni\u017c od razu oddawa\u0107 j\u0105 w obce r\u0119ce lekarzy i po\u0142o\u017cnych, do wszystkich bada\u0144 i pomiar\u00f3w, ale cz\u0119sto kobiety nikt nie pyta, a co dopiero klaczy\u2026 Wracaj\u0105c do samego badania mamy 10 maluch\u00f3w jako kontrola, 9 w grupie badanej, czary-mary nast\u0119puje magia porodu w tle relaksuj\u0105ca muzyka i jacuzzi, a potem w ci\u0105gu 10 minut mamy procedur\u0119 wczesnego szkolenia wed\u0142ug dra Millera \u2013 g\u0142askanie r\u0119k\u0105, r\u0119cznikiem, reklam\u00f3wk\u0105 itd. Maluch sobie le\u017cy a my oczywi\u015bcie nie pozwalamy mu wsta\u0107 kiedy chce. \u015aredni czas trwania treningu wynosi\u0142 72 minuty. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce \u017arebaki z grupy kontrolnej wstawa\u0142y w czasie od 16 do 111 minut po porodzie, a z grupy badanej w czasie od 77 do 127 minut. Co do pierwszego \u0142yczka siary to u kontroli by\u0142o to mi\u0119dzy 37 a 161 minut\u0105 po porodzie, a u grupy badanej mi\u0119dzy 123 a 206 minut\u0105 (my\u015bl\u0119 o tych przeciwcia\u0142ach i \u0142za sp\u0142ywa mi po policzku\u2026). Badacze zaobserwowali, \u017ce \u017arebaczki znacznie si\u0119 opiera\u0142y co wi\u0105za\u0142o si\u0119 z wysokim poziomem stresu ju\u017c na pocz\u0105tku \u017cycia. Ponadto maluchy poddane wczesnemu treningowi wykazywa\u0142y specyficzny wzorzec zachowania wobec matki (by\u0142y niepewne, silnie zale\u017cne, mia\u0142y mniej ch\u0119ci do zabawy), ale te\u017c zaburzone zachowania spo\u0142eczne w stadzie (bardziej wycofane spo\u0142ecznie, bardziej agresywne).<\/strong> Jest raczej ma\u0142o prawdopodobne, \u017ce tak silny stres zafundowany na wczesnym etapie rozwoju i zwi\u0105zane z tym kr\u00f3tko- i d\u0142ugofalowe konsekwencje w postaci zaburzonych relacji spo\u0142ecznych, mog\u0105 by\u0107 uzasadnione w imi\u0119 p\u00f3\u017aniejszych korzy\u015bci. W takim razie czy istnieje jaki\u015b optymalny czas by zacz\u0105\u0107 czego\u015b wymaga\u0107 od takiego bobasa? Istnieje grupa badaczy, kt\u00f3rzy proponuj\u0105 by rozpocz\u0105\u0107 nauki w momencie oddzielenia od matki (wtedy te\u017c jest troch\u0119 stresu, raaaajt?), ale koniecznie w regularnych powt\u00f3rzeniach, no to mo\u017ce sprawd\u017amy czy co\u015b wysz\u0142o w badaniach\u2026<\/p>\n\n\n\n

4. A mo\u017ce by tak dopiero po przesadzeniu drzewa? (Czytaj odsadzeniu \u017arebaka).<\/strong><\/h6>\n\n\n\n

W badaniu sprzed 30 lat Heird zaobserwowa\u0142 wi\u0119ksz\u0105 \u0142atwo\u015b\u0107 podczas treningu i \u0142atwiejsze w obs\u0142udze konie, kt\u00f3re by\u0142y regularnie ogarniane przez cz\u0142owieka od czasu odsadzenia [15]. W badaniu wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 40 p\u00f3\u0142rocznych odsadk\u00f3w rasy QH z rancha w Teksasie do czasu a\u017c osi\u0105gn\u0119\u0142y drugi rok \u017cycia. Konie przypadkowo przydzielono do 5 grup: (1) kontrola – jedyny kontakt gdy trzeba by\u0142o przeprowadzi\u0107 osobnika z jednego pastwiska na drugie, (2) tydzie\u0144 po odstawieniu zajmowano si\u0119 \u017arebakami, a potem weg na pastwisko a\u017c do 2 r.\u017c.; (3) tydzie\u0144 po odstawieniu zajmowano si\u0119 \u017arebakami jak w grupie drugiej, potem na p\u00f3\u0142 roku na pastwisko, zn\u00f3w tydzie\u0144 w ko\u0144skim przedszkolu i zn\u00f3w na pastwisko do 2 roku \u017cycia; (4) jak w grupie trzeciej, ale po kolejnym p\u00f3\u0142 roku znowu przez tydzie\u0144 si\u0119 nimi zajmowano; (5) to \u017arebaki, kt\u00f3re od czasu odsadzenia przez kolejne 18 miesi\u0119cy regularnie si\u0119 zajmowano. Czyli co robiono? Czyszczono, zak\u0142adano kantary, prowadzono, wi\u0105zano i robiono te wszystkie normalne czynno\u015bci jakie robi si\u0119 z m\u0142odymi ko\u0144mi na ranczu. I co si\u0119 okaza\u0142o? W te\u015bcie pami\u0119ci wykazano, \u017ce najszybciej uczy\u0142y si\u0119 \u017arebaki, kt\u00f3rymi regularnie zajmowano si\u0119 od czasu odsadzenia (grupa 5). P\u00f3\u017aniej okaza\u0142o si\u0119, \u017ce r\u00f3wnie\u017c te konie najlepiej radzi\u0142y sobie podczas zaje\u017cd\u017cenia i by\u0142y najmniej \u201eemocjonalne\u201d w por\u00f3wnaniu do pozosta\u0142ych. Niestety statystyki tego badania zosta\u0142y nadszarpni\u0119te liczbowo, bo a\u017c 10 (!) z 40 \u017arebak\u00f3w nie do\u017cy\u0142o drugiego roku \u017cycia! By\u0142y to tylko osobniki z pierwszych czterech grup (n=32), kt\u00f3re \u017cy\u0142y na wielkich ameryka\u0144skich pastwiskach bez wi\u0119kszego nadzoru cz\u0142owieka. Autorzy podkre\u015blaj\u0105, \u017ce zwierz\u0119ta te s\u0105 nara\u017cone na drapie\u017cniki, w\u0119\u017ce, ra\u017cenie piorunem, wielkie dziury, erozje terenu, tornada, po\u017cary i inne plagi egipskie\u2026 Jedna trzecia \u017arebak\u00f3w! Z tych chowanych na farmie prze\u017cy\u0142y wszystkie. Bardzo mnie to ruszy\u0142o, bo jednak wci\u0105\u017c poszukujemy mo\u017cliwo\u015bci powrotu do natury, a natura jest w pewnym sensie okrutna \u2013 selekcja naturalna, goodbye! Prze\u017cywaj\u0105 najsilniejsi, najszybsi i Ci co maj\u0105 najwi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia. Oczywi\u015bcie nie jest rozwi\u0105zaniem owin\u0105\u0107 konia w foli\u0119 b\u0105belkow\u0105 i zamkn\u0105\u0107 w z\u0142otym boksie wysypanym kryszta\u0142kami Svarowskiego, ale gdyby\u015bmy w zewie natury chcieli wypu\u015bci\u0107 wszystkie nieparzystokopytne na wolno\u015b\u0107 – to r\u00f3\u017cnie mog\u0142oby si\u0119 to sko\u0144czy\u0107, wiecie co mam na my\u015bli? Par\u0119 tysi\u0119cy lat temu udomowili\u015bmy konie, s\u0105 od nas zale\u017cne, je\u017adzimy na nich, wi\u0119c jeste\u015bmy im winni to co dla nich najlepsze \u2013 boks 24 h? No niekoniecznie. Wielgachne pastwisko i koledzy przez 24 h? Super, ale musi by\u0107 bezpieczne, a konie regularnie dogl\u0105dane i zaopiekowane \u2013 taki balans \ud83d\ude42<\/p>\n\n\n\n

Teraz kochani duma! Rewelacyjne polskie badanie pod wodz\u0105 Profesora Jezierskiego (1999), a w roli g\u0142\u00f3wnej nasz Konik Polski, iha [16]! Mamy dwie grupy:
– kontrola, czyli luzaki bez obowi\u0105zk\u00f3w, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 z nich mieszka\u0142a sobie na dziko w rezerwacie w Popielnie (takie tam 1600 ha, tak, tysi\u0105c sze\u015b\u0107set hektar\u00f3w, dobrze czytacie) \u2013 to by\u0142a podgrupa R, a pozosta\u0142e konie \u017cy\u0142y w stajni, taki klasyk (podgrupa S).
– grupa badana \u2013 to \u017areboki, kt\u00f3rymi zajmowano si\u0119 przez 5 dni w tygodniu (takie zadania jak \u0142apanie, prowadzenia, podnoszenie n\u00f3g, czyszczenie, kontakt z lud\u017ami) przez oko\u0142o 10 minut dziennie. Tutaj te\u017c bra\u0142y udzia\u0142 znane nam dwie podgrupy, ale podgrupa stajenna (S) rozpocz\u0119\u0142a nauki w wieku dw\u00f3ch tygodni, a rezerwatowa dopiero po naturalnym odsadzeniu czyli w wieku 8-10 miesi\u0119cy (mrau!) i wtedy do\u0142\u0105czy\u0142a do ekipy stajennej. C\u00f3\u017c tam si\u0119 dalej podzia\u0142o? Koniki testowano w wieku 6, 12, 18 i 24 miesi\u0119cy, takie tam \u0142apanie na pastwisku, prowadzenie, podnoszenie n\u00f3g i konie dosta\u0142y za to oceny, do tego za\u0142o\u017cono im Polara i mierzono cz\u0119sto\u015b\u0107 rytmu serduszka. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce takie codzienne normalne zajmowanie si\u0119 \u017arebakami wp\u0142ywa korzystnie na ich p\u00f3\u017aniejsze zachowanie i mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce zapobiega przez szokiem i zderzeniem z ko\u0144sk\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 (ni\u017csza cz\u0119sto\u015b\u0107 rytmu serca ni\u017c u kontroli). Jednak patrz\u0105c na podgrupy wewn\u0105trz naszej badanej, to \u017arebaki stajenne (S) lepiej wypad\u0142y od tych rezerwatowych (R ) w testach w wieku lat dw\u00f3ch. Pami\u0119tajmy, \u017ce te dwie podgrupy dzieli\u0142a r\u00f3\u017cnica w d\u0142ugo\u015bci kontaktu z cz\u0142owiekiem o jakie\u015b 7-9 miesi\u0119cy. Wnioski s\u0105 pozytywne \u2013 spokojny, zwyczajny, codzienny kontakt \u017arebaka z cz\u0142owiekiem robi mu lepiej ni\u017c brak tego kontaktu. Ejmen!<\/p>\n\n\n\n

Sondergaard zaproponowa\u0142a hipotez\u0119, \u017ce konie nietykane przez cz\u0142owieka do 2 roku \u017cycia stan\u0105 si\u0119 po kr\u00f3tkim czasie zbli\u017cone do tych wychowywanych tylko dzi\u0119ki temu, \u017ce cz\u0142owiek przynosi im jedzonko [17]. Pani Eva z Danii bierze 40 \u017arebok\u00f3w po odsadzeniu, dzieli na dwie grupy \u2013 mieszkaj\u0105ce pojedynczo w boksie (n=16) i mieszkaj\u0105ce w grupkach 3-konikowych (n=24). Po\u0142ow\u0119 z ka\u017cdej z grup \u201em\u0119czy\u201d (czyli zajmuje si\u0119 nimi trzy razy w tygodniu przez 10 minut), a jak dok\u0142adnie \u201em\u0119czy\u201d? No g\u0142aszcze, czy\u015bci, prowadza, wi\u0105\u017ce i podnosi nogi. Dramat konia pierwszego \u015bwiata. Opr\u00f3cz samego zajmowania si\u0119 kopytnymi dochodzi kwestia utrzymania czy stawiamy na indywidualist\u00f3w czy mo\u017ce jednak praca w grupach? Przychodzi czas pr\u00f3by, wi\u0119c ambitnie i regularnie sprawdzano jak taka ingerencja wp\u0142ywa na rozw\u00f3j i nastawienie m\u0142odzie\u017cy do \u015bwiata. Wiecie, wygl\u0105da to tak, \u017ce nieznajomy w\u0142azi na padok, staje na \u015brodku i czeka po jakim czasie koniowi zachce si\u0119 podej\u015b\u0107 i w\u0105chn\u0105\u0107 obcego. Tego obcego. No i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nie ma r\u00f3\u017cnic czy ten ko\u0144 by\u0142 zaopiekowany czy nie by\u0142, a nawet mo\u017cna si\u0119 pokusi\u0107 o stwierdzenie, \u017ce te nietykane by\u0142y bardziej ciekawskie! Znaczenie mia\u0142 wiek (im starszy tym bardziej odwa\u017cny) i utrzymanie (indywiduali\u015bci przyszli pierwsi pogada\u0107 z nieznajomym, nie ci z rozwini\u0119tymi relacjami, czyli kt\u00f3rzy mieszkali z kolegami w boksie). Na odpowied\u017a behawioraln\u0105 w kierunku ludzi mog\u0105 mie\u0107 wp\u0142yw czynniki genetyczne lub epigenetyczne (\u015brodowiskowe). W te\u015bcie areny (nowe \u015brodowisko), gdzie stresik bardziej uwiera w zadek, wi\u0119cej r\u017ca\u0142y konie utrzymywane w grupach od tych samotnik\u00f3w, bo to chyba jasne, kogo ma wzywa\u0107 na pomoc ten kto od ma\u0142ego musi liczy\u0107 sam na siebie? Ale za to te zaopiekowane osobniki mia\u0142y ni\u017csze t\u0119tno i szybciej podchodzi\u0142y do cz\u0142owieka, mimo \u017ce otoczenie stresuje to podejd\u0119 do dwuno\u017cnego mo\u017ce on co\u015b poradzi, no i git majonez, o to chodzi. A naukowcy to s\u0105 tacy m\u0105drzy, \u017ce nawet uda\u0142o im si\u0119 udowodni\u0107, \u017ce wi\u0119\u017a mi\u0119dzy s\u0105siadami z celi (boksu) obok jest s\u0142absza ni\u017c wi\u0119\u017a mi\u0119dzy tymi co chodz\u0105 razem po spacerniaku (biegalnia dla tr\u00f3jki). Og\u00f3lny wniosek \u2013 im m\u0142odsza dziatwa, tym bardziej reaguje na wszystko, a z wiekiem przychodzi ciocia habituacja i coraz wi\u0119cej rzeczy im zwisa i powiewa pod ogonem. Ha ha.<\/p>\n\n\n\n

I znowu ta sama silna ekipa z Francji tym razem ocenia 24 angloarabki w wieku p\u00f3\u0142 roku i sprawdza czy mo\u017ce w okresie odsadzenia istnieje jaki\u015b krytyczny okres najlepszy dla rozpocz\u0119cia nauki [18]. Koniki podzielono na 3 r\u00f3wne grupy:
1. wcze\u015bnie szkolone (od 12 godzin po odsadzeniu przez 12 dni);
2. p\u00f3\u017ano szkolone (od 21 do 33 dni po odsadzeniu);
3. kontrola.
B\u0105ki \u017cy\u0142y sobie w 4-koniowych grupach m\u0142odzie\u0144czych, wi\u0119c na czas szkolenia z manier i kultury wysokiej zabierano takiego ancymona na padoczek 6×6 m, a tam zawsze ten sam do\u015bwiadczony jegomo\u015b\u0107 wchodzi\u0142 i sta\u0142 minut\u0119 przy wej\u015bciu oczekuj\u0105c zezwolenia na wej\u015bcie ja\u015bnie konia. Po wszystkich tych uprzejmo\u015bciach pr\u00f3bowa\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107 kantar, potem g\u0142aska\u0142 i dotyka\u0142 po ca\u0142ym ciele, pr\u00f3bowa\u0142 podnosi\u0107 ko\u0144czyny, prowadza\u0142 na lince i tak przez 12 dni, elegancko, taktownie, po francusku. 3 tygodnie po odsadzeniu wzi\u0119li w obroty drug\u0105 grup\u0119 i te\u017c przez 12 dni trwa\u0142y nauki, w tym samym schemacie, lekcja dwa razy dziennie po 10 minut. Wszytko mi\u0142e co si\u0119 mi\u0142o ko\u0144czy, a tu trzeba zrobi\u0107 egzamin gimbazjalny. Nie no, po co jeden, szkoda czasu CKE, od razu zr\u00f3bmy im cztery \u2013 polski, matma, angielski i przyroda. Tak wi\u0119c po 2 dniach, 4, 7 i 10 miesi\u0105cach po zako\u0144czeniu edukacji szanowna dwuosobowa komisja (nauczyciel i go\u015b\u0107 z kuratorium) przyjecha\u0142a sprawdza\u0107 czy \u017arebaki wpisuj\u0105 si\u0119 w \u201eklucz\u201d. Niby nic nowego, niby wszystko by\u0142o na lekcjach, te kantary, podnoszenia n\u00f3g, prowadzenia, ale wiecie przyje\u017cd\u017ca obca baba w garsonie i co\u015b notuje na wasz temat, to mo\u017cna si\u0119 lekko spi\u0105\u0107, rajt? No i wyobra\u017acie sobie, \u017ce nie mog\u0142o by\u0107 normalnie\u2026 na sam koniec zrobili \u201enovel object<\/em>\u201d, czyli bach kto\u015b nagle wrzuci\u0142 jaki\u015b obcy przedmiot na padok (pacho\u0142ek, krzes\u0142o, karto, reklam\u00f3wk\u0119\u2026), a na deser za\u0142o\u017cyli monitor pracy serca i surprise! Jajko niespodzianka! Otworzymy parasolk\u0119 przed Twoim nosem. Badacze i te ich badania. Pfe. No i kt\u00f3ra klasa by\u0142a najlepsza? Te szkolone faktycznie lepiej sobie radzi\u0142y na pierwszych egzaminach, ale pod koniec r\u00f3\u017cnice si\u0119 zatar\u0142y i nawet te, kt\u00f3re mia\u0142y wieczne wakacje szybko ogarn\u0119\u0142y podczas samych egzamin\u00f3w o co kaman, a tamci przeszkoleni to ju\u017c dawno pozapominali co mieli w szkole te par\u0119 miesi\u0119cy temu. Czyli zamiast 3xZ: zaku\u0107, zda\u0107, zapomnie\u0107, mo\u017ce lepiej stosowa\u0107 systematyczne kr\u00f3tkie sesje, nawet nie codziennie, ale niech si\u0119 utrwala, przepisuje do pami\u0119ci d\u0142ugotrwa\u0142ej, a nie tylko bazujemy na tej \u015bwie\u017cutkiej, jak dmuchawiec ulotnej \ud83d\ude42 Tu te\u017c si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce jak \u017ar\u00f3bki by\u0142y w rytmie szkoleniowym to robi\u0142y wszystko z \u0142atwo\u015bci\u0105, ni\u017c potem na egzaminach po d\u0142ugiej przerwie. Poza tym lepiej sz\u0142o tym z pierwszej klasy ni\u017c z drugiej, co lekko sugeruje, \u017ce mo\u017ce odsadzenie jest pewnym \u201eokresem krytycznym\u201d w \u017cyciu ma\u0142ego konia. Reorganizacja socjalna, \u017arebak bardziej poszukuje kontaktu, cz\u0142owiek jako \u201ematka zast\u0119pcza\u201d, hmmm. A mo\u017ce stres spowodowany odsadzeniem powoduje wra\u017cliwo\u015b\u0107 na bod\u017ace zewn\u0119trzne, przez ten okres 1 do 2 tygodni? A mo\u017ce powoduje wyuczon\u0105 bezradno\u015b\u0107? Wiele pyta\u0144, ma\u0142o odpowiedzi. Do roboty bia\u0142e fartuchy!<\/p>\n\n\n\n

Samo odsadzenie jest bardzo stresuj\u0105ce dla dzieciaczka, bo zmienia si\u0119 w jego \u017cyciu naprawd\u0119 wiele \u2013 stres emocjonalny, psychiczny, fizyczny, cz\u0119sto ca\u0142kowite zerwanie wi\u0119zi z matk\u0105, zmiana \u017cywienia, utrzymania (jak taki maluch przyje\u017cd\u017ca zza granicy\u2026), nagle si\u0119 nim zajmuj\u0105, szczepi\u0105, odrobaczaj\u0105, prowadzaj\u0105 na kantarze\u2026 wiecie, \u017ce stereotypie pojawiaj\u0105 si\u0119 do\u015b\u0107 cz\u0119sto w\u0142a\u015bnie po odsadzeniu? To kiedy najlepiej i jak? O tym w kolejnym odcinku. Czy wtedy najlepiej przyucza\u0107 go do przysz\u0142ego zawodu? Jest to trudny i stresuj\u0105cy dla \u017arebaka okres ze wzgl\u0119d\u00f3w wymienionych powy\u017cej, dlatego w tym czasie maluch mo\u017ce by\u0107 bardziej \u201eotwarty\u201d na kontakt z lud\u017ami. Nie ma \u017cadnych naukowych dowod\u00f3w na istnienie takiego specjalnego wra\u017cliwego \u201eokresu w rozwoju\u201d, kt\u00f3ry by\u0142by idealny dla stworzenia relacji ko\u0144-cz\u0142owiek. Jednak wydaje si\u0119, \u017ce to nie czas w jakim dochodzi do kontaktu ma najwi\u0119kszy wp\u0142yw, ale spos\u00f3b w jaki to si\u0119 dzieje.<\/p>\n\n\n\n

5. A mo\u017ce troch\u0119 zmieni\u0107 podej\u015bcie?<\/strong><\/h6>\n\n\n\n

Tak, spr\u00f3bujmy! Odwr\u00f3\u0107my nasze my\u015blenie! Mamusi\u0119 trzeba doceni\u0107, bo ona robi robot\u0119. Okazuje si\u0119, \u017ce dzi\u0119ki uczeniu si\u0119 spo\u0142ecznemu, czyli obserwacji innych przedstawicieli tego samego gatunku, a mateczka to jest dodatkowo na pozycji VIP, naiwne i niezbrukane \u017cyciem m\u0142ode p\u0105czki r\u00f3\u017c ch\u0119tnie potuptaj\u0105 w kierunku nieznanego je\u017celi najpierw p\u00f3jdzie tam kole\u017cka, a co dopiero mateczka! Kojarzycie na przyk\u0142ad pierwsze skoki lub wje\u017cd\u017canie do jeziora \u2013 m\u0142ode konie wchodz\u0105 za starszymi, bez problemu, bez dramat\u00f3w. Skoro stary do\u017cy\u0142 swego wieku to wie co robi, jak wida\u0107 \u017caden krokodyl mu tam nogi nie odgryz\u0142, taka logika kopytnych. A gdyby tak \u017arebaczkowi pokaza\u0107, \u017ce cz\u0142owiek to ca\u0142kiem sympatyczne stworzenie i skoro mateczka go lubi, daje sobie robi\u0107 te wszystkie dziwne rzeczy, to mo\u017ce jako\u015b si\u0119 dogadamy? Wiecie, \u017ce w pierwszych miesi\u0105cach \u017cycia to w\u0142a\u015bnie klacz jest najwa\u017cniejszych spo\u0142ecznie obiektem w \u017cyciu malucha, potem oczywi\u015bcie ta wi\u0119\u017a si\u0119 naturalnie rozci\u0105ga, przychodz\u0105 koledzy i kole\u017canki, a co ja was b\u0119d\u0119 o \u017cyciu uczy\u0107, sami lepiej wiecie. Badacze zauwa\u017cyli w poprzednich badaniach, \u017ce gdy klacze wykazywa\u0142y bardziej pozytywny stosunek do cz\u0142owieka (w\u0105cha\u0142y, liza\u0142y), to ich \u017arebaki zdecydowanie bardziej szuka\u0142y kontaktu z cz\u0142owiekiem. W tym badaniu wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 41 par klacz-\u017arebak: grupa kontrolna (n=20) i grupa badana (n=21) [19]. Dla zwi\u0119kszenia mo\u017cliwo\u015bci generalizacji wynik\u00f3w udzia\u0142 bra\u0142y dwie du\u017ce stajnie hodowlane z zupe\u0142nie innym zapleczem (w pierwszej ruch i du\u017co ludzi, w drugiej cisza i spok\u00f3j) \u2013 oczywi\u015bcie w grupach po r\u00f3wno reprezentant\u00f3w z dw\u00f3ch stajni. Co robiono? Ano niewiele. Jakie\u015b 12-20 godzin po porodzie wchodzi\u0142 ziomeczek do bosku i czy\u015bci\u0142 mi\u0119kk\u0105 szczotk\u0105 klacz, \u017arebaka olewa\u0142, na koniec dawa\u0142 jej smako\u0142yki i tak przez 5 dni po 15 minut dziennie. Nic wi\u0119cej. Potem testowali towarzystwo po 2 tygodniach, po miesi\u0105c i po roku. Czary-mary! Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce \u017arebaki z grupy badanej podczas ka\u017cdego z test\u00f3w by\u0142y bli\u017cej badacza i inicjowa\u0142y znacznie wi\u0119cej kontaktu fizycznego (w\u0105cha\u0142y, liza\u0142y) w por\u00f3wnaniu do kontroli, kt\u00f3ra by\u0142a bardziej boja\u017aliwa. \u0179rebaki kontrolne cz\u0119\u015bciej poszukiwa\u0142y kontaktu z matk\u0105, jakby szukaj\u0105c u niej zapewnienia, \u017ce wszystko jest okej. Wyniki te pokazuj\u0105, \u017ce dla \u017arebak\u00f3w wystarczy\u0142 tylko wzrokowy i w\u0119chowy kontakt  z cz\u0142owiekiem, nie by\u0142o potrzeby dotyku by powsta\u0142y pierwsze pozytywne relacje mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a ma\u0142ym koniem. Zaobserwowano r\u00f3wnie\u017c, \u017ce \u017arebaki kt\u00f3rych matki by\u0142y nadopieku\u0144cze trzyma\u0142y wi\u0119kszy dystans od cz\u0142owieka ni\u017c dzieci wyluzowanych spokojnych mateczek. A po roku obcy cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142 podej\u015b\u0107 i wyczy\u015bci\u0107 takie roczniaki bez problem\u00f3w, no bajka, cud, mi\u00f3d, orzeszki i bita \u015bmietana. Podsumowuj\u0105c, bardziej po\u015brednie aktywno\u015bci takie jak szczotkowanie i karmienie z r\u0119ki klaczy w obecno\u015bci \u017arebaka, wykaza\u0142y pozytywny efekt, kt\u00f3ry mo\u017ce utrzymywa\u0107 si\u0119 przez pewien czas. Takie \u017arebaki du\u017co \u0142atwiej daj\u0105 do siebie podej\u015b\u0107 na pastwisku i daj\u0105 si\u0119 pog\u0142aska\u0107 znajomemu lub nieznanemu cz\u0142owiekowi nawet rok p\u00f3\u017aniej, bez \u017cadnych sesji przypominaj\u0105cych w mi\u0119dzyczasie. To kontrastuje z kontrol\u0105, u kt\u00f3rej zaobserwowano zwi\u0119kszony op\u00f3r przy pr\u00f3bie podej\u015bcia na pastwisku i wi\u0119ksz\u0105 niech\u0119\u0107 do obecno\u015bci cz\u0142owieka. Hm.<\/p>\n\n\n\n

A jak to jest z tym dotykiem? Czy konie go lubi\u0105? U kot\u00f3w i ps\u00f3w, po porodzie w miocie, maluchy maj\u0105 mn\u00f3stwo stymulacji dotykowej, kot\u0142uj\u0105 si\u0119, mama wylizuje, u dzikich kociak\u00f3w te\u017c obserwuje si\u0119 aktywne poszukiwanie kontaktu, ocierania, co na pewno u\u0142atwia tworzenie \u201edotykowej\u201d wi\u0119zi pomi\u0119dzy lud\u017ami i psami\/kotami. Jednak u jeleni czy koni, gdzie rodzi si\u0119 zazwyczaj jeden maluch na raz, ten kontakt dotykowy jest naprawd\u0119 znikomy, troch\u0119 lizk\u00f3w od mamusi (nie d\u0142u\u017cej ni\u017c 15 minut w pierwszych 4 godzinach \u017cycia), potem kopas w pupas, jakie\u015b czochranie po k\u0142\u0119bie i szyi z ziomeczkami (ang. mutual grooming<\/em>) oczywi\u015bcie wyst\u0119puje, no ale \u017ceby przytulaski non-toper? Okazuje si\u0119, \u017ce nawet jak ko\u0144 ma potrzeb\u0119 w\u0119chow\u0105, to zazwyczaj tylko niucha a nie dotyka, a na przyjacielskie iskanie przeznacza 2-3% swojego czasu, not so much\u2026<\/em> Konie s\u0105 raczej ma\u0142o dotykalskie. Co ja wam b\u0119d\u0119 tu makaron nawija\u0107, przecie\u017c naukowcy ju\u017c pr\u00f3bowali to zbada\u0107\u2026 Dwa do\u015bwiadczenia [20], w pierwszym trzy grupy:
1) kontrola (n=8),
2) cyckowcy (n=10), czyli grupa w kt\u00f3rej po 30 minutach od porodu delikatnie przystawiono malucha do wymienia a\u017c napije si\u0119 siary (jest to znana praktyka w stajniach hodowlanych we Francji);
3) nieruchomy obserwator (jak tytu\u0142 horroru, n=9) przez 5 dni po porodzie 15 minut dziennie, stoi w boksie jak jaki\u015b stalker.
W drugim eksperymencie by\u0142y ju\u017c tylko dwie grupy: kontrola (n=7) i badana (n=7), w kt\u00f3rej wymuszono kontakt ze \u017arebakiem tzn. g\u0142askanie ca\u0142ego cia\u0142a przez 15 minut przez 5 pierwszych dni \u017cycia. Pierwsza sesja by\u0142a w czasie 12-20 godzin po porodzie. Testy zrobiono w wieku 2 tygodni \u2013 nieruchoma osoba na padoku i obserwacja co zrobi \u017arebak (oczywi\u015bcie jest tam z mam\u0105), w drugim te\u015bcie badacz pr\u00f3buje podej\u015b\u0107 i pog\u0142aska\u0107 \u017arebaka i po miesi\u0105cu test czapraka \u2013 delikatna pr\u00f3ba po\u0142o\u017cenia go na grzbiecie. No i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ani cyckowcy ani g\u0142askani wcale lepiej sobie nie radz\u0105 od kontroli, a nawet unikaj\u0105 kontaktu z cz\u0142owiekiem, troch\u0119 lepiej radz\u0105 sobie ci od obserwatora, ale te\u017c sza\u0142u nie ma. Autorzy przedstawiaj\u0105 wniosek, \u017ce wymuszony kontakt – ograniczaj\u0105cy ruchy \u017arebaka nie jest przez niego odbierany pozytywnie i nie ma \u017cadnych korzystnych efekt\u00f3w, a teraz pytanie – dlaczego tak si\u0119 dzieje? Mo\u017cliwe, \u017ce klacze by\u0142y poddenerwowane w momencie przystawienie do cycka lub g\u0142askania \u017arebaka (w tym badaniu klacz by\u0142a przywi\u0105zana, wi\u0119c na pewno si\u0119 wkurzy\u0142a), a wi\u0119c ich reakcja mo\u017ce wp\u0142ywa\u0107 na postrzeganie przez \u017arebaka cz\u0142owieka jako \u017ar\u00f3d\u0142o zdenerwowania ich mamusi. Mo\u017cliwe, \u017ce \u017arebaki mog\u0105 \u017ale reagowa\u0107 na wymuszony kontakt fizyczny. Mo\u017cliwe, \u017ce ingerencja w pierwsze ssanie wymienia mo\u017ce by\u0107 postrzegana jako naruszenie wi\u0119zi mi\u0119dzy matk\u0105 a \u017arebakiem. I teraz pytanie co te konie na to? W jednym z bada\u0144 wysz\u0142o, \u017ce krowy odbieraj\u0105 g\u0142askanie jako awersyjne, czyli nieprzyjemne. Skoro my lubimy si\u0119 mizia\u0107, g\u0142aska\u0107 i przytula\u0107 to wydaje nam si\u0119, \u017ce inni te\u017c to powinni lubi\u0107. A co je\u015bli tak nie jest? Czy na pewno mo\u017cemy podci\u0105gn\u0105\u0107 g\u0142askanie do wora wzmocnienia pozytywnego? Wr\u00f3cimy do tego w kolejnym odcinku pt. warunkowanie operacyjne. Ale dorzu\u0107my jeszcze jedno pi\u0119kne zdanie. Potraktujmy tego \u017arebaka jak aktora, kt\u00f3ry odrywa czynnie swoj\u0105 rol\u0119 w ustaleniu relacji z cz\u0142owiekiem, a nie jest tylko pasywnym (biernym) odbior\u0105 tych wszystkich stymulacji. Nawet u ludzi odesz\u0142o si\u0119 ju\u017c od karmienia noworodk\u00f3w i niemowl\u0105t co 3 godziny, tylko niech sam bobek ustali rozk\u0142ad jazdy i je na \u017c\u0105danie, ale co do innych czynno\u015bci r\u00f3wnie\u017c obserwujemy ich reakcj\u0119 i potrzeby, a nie robimy wszystko maszynowo. Tyle si\u0119 m\u00f3wi o tym szacunku, wi\u0119c szanujmy nasze konie i dajmy im szans\u0119 pokaza\u0107 co czuj\u0105 J<\/p>\n\n\n\n

Bardzo ciekawe, pogl\u0105dowe podej\u015bcie do tematu wczesnego szkolenia \u017arebi\u0105t przedstawiono w jednym z rozdzia\u0142\u00f3w ksi\u0105\u017cki \u201eHorse behaviour and welfare<\/em>\u201d[21]. Autorzy twierdz\u0105, \u017ce bezpo\u015bredni i intensywny kontakt ze \u017arebakiem ma rzadko d\u0142ugotrwa\u0142e i korzystne efekty. Dodatkowe dochodz\u0105 takie zmienne jak rasa, geny, temperament osobnika, \u015brodowiskowo, jak konie s\u0105 utrzymywane czy to boks czy ca\u0142odobowo olbrzymie pastwiska, jaka ilo\u015b\u0107 b\u0142onnika w diecie, czy maj\u0105 spe\u0142nione socjalne potrzeby, jakie s\u0105 rytua\u0142y, opieka dzienna, trening, etsetera. Bada\u0144 nad systemem utrzymania koni (boks versus pastwisko) jest ca\u0142a masa, mam nawet w planie, mo\u017ce to w ko\u0144cu ugryz\u0119, bo ciekawy jest nie tylko wp\u0142yw na og\u00f3lnie poj\u0119ty dobrostan, ale te\u017c na proces uczenia si\u0119, me like it<\/em>! Autorzy przytaczaj\u0105 swoje wyniki badania epidemiologicznego w\u015br\u00f3d 21 stajni hodowlanych w Brytanii, Francja, gdzie przeanalizowali a\u017c 170 koni w wieku od 1 do 3 lat. Retrospektywnie notowali informacje o rytua\u0142ach stosowanych w tych stajniach i co si\u0119 okaza\u0142o? Badacze zauwa\u017cyli, \u017ce m\u0142ode konie – roczniaki r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w zachowaniu w zale\u017cno\u015bci od stajni w kt\u00f3rej dorasta\u0142y. W niekt\u00f3rych stajniach m\u0142odziaki wita\u0142y obcego z zainteresowaniem, a w innych ucieka\u0142y w k\u0105t pastwiska jak tylko najdalej si\u0119 da\u0142o\u2026 Potem testowali te same konie w wieku 2\u20133 lat, znowu szybciej uczy\u0142y si\u0119 i lepiej odnajdywa\u0142y w nowych sytuacjach konie z konkretnych stajni (tych samych co wcze\u015bniej). Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce te najlepsze stajnie maj\u0105 co\u015b wsp\u00f3lnego. \u0179rebakami zacz\u0119to si\u0119 zajmowa\u0107 w okresie odsadzenia i w nast\u0119pnym roku \u017cycia, a w pozosta\u0142ych stajniach gdzie konie wypad\u0142y \u201egorzej\u201d albo zajmowano si\u0119 nimi intensywnie od dnia narodzin albo nie zajmowano wcale. Oczywi\u015bcie nie ma prostej liniowej zale\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy ilo\u015bci\u0105 (czasem, cz\u0119sto\u015bci\u0105) kontaktu i jako\u015bci\u0105 relacji ko\u0144-cz\u0142owiek. W gr\u0119 wchodz\u0105 prawdopodobnie aspekty zar\u00f3wno jako\u015bciowe i jak ilo\u015bciowe w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b. Kontakt w postaci \u201eograniczaj\u0105cej\u201d fizycznie mo\u017cliwo\u015b\u0107 ruchu, ucieczki mo\u017ce wywo\u0142ywa\u0107 reakcje awersyjne, a niekt\u00f3re okresy rozwoju psychicznego nie s\u0105 najlepsze dla kontaktu z lud\u017ami. Autorzy postanowili zmieni\u0107 podej\u015bcie \u2013 przetestowali zupe\u0142nie r\u00f3\u017cne warianty kontaktu ze \u017arebakiem:
a) kontrola \u2013 zero kontaktu,
b) cz\u0142owiek bierny stoj\u0105cy w boksie przez 15 minut przez pierwszych 5 dni po urodzeniu,
c) delikatny kontakt z klacz\u0105 \u2013 szczotkowanie i smako\u0142yki, zupe\u0142nie bez jakiegokolwiek bezpo\u015bredniej uwagi skierowanej na \u017arebie, te\u017c przez 15 minut przez pierwszych 5 dni po urodzeniu
d) bezpo\u015brednie szczotkowanie \u017arebaka przez 15 minut przez pierwszych 5 dni po urodzeniu
e) intensywny kontakt p\u00f3\u0142 godziny po porodzie polegaj\u0105cy na przystawieniu \u017arebaka do wymienia (praktyka w wielu stajniach),
Potem sprawdzali jak pimpolki poradz\u0105 sobie w testach w wieku 15, 30-35 dni i po roku czasu. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce maluchy z grup d) i e) najcz\u0119\u015bciej odmawia\u0142y kontaktu w p\u00f3\u017aniejszym czasie, a te z grupy c) wypad\u0142y najlepiej we wszystkich testach, \u0142\u0105czenie z tym po roku gdzie bez problemu przysz\u0142y na pastwisku do eksperymentatora, bez powt\u00f3rek w mi\u0119dzyczasie. To naturalna tendencja do uczenia si\u0119 poprzez obserwacje matki jest naprawd\u0119 obiecuj\u0105cym podej\u015bciem (te\u017c nie jaka\u015b tak nowo\u015b\u0107, no bez przesady! Mo\u017ce trzeba to \u0142adnie nazwa\u0107 i sprzedawa\u0107 jako komercyjn\u0105 metod\u0119?), kt\u00f3re nie generuje dodatkowego stresu. No chyba, \u017ce bardzo zestresuje matk\u0119, to mamy dwa k\u0142opoty \ud83d\ude09 Wi\u0119c najpierw popracujmy nad pozytywn\u0105 relacj\u0105 z mateczk\u0105, a \u017arebok te\u017c na tym skorzysta. Bardzo trudno jest powiedzie\u0107 jednoznacznie co jest najbardziej pozytywne z punktu widzenia konia. Nale\u017cy znale\u017a\u0107 r\u00f3wnowag\u0119 pomi\u0119dzy zbyt intensywnym, wczesnym kontaktem a jego brakiem. \u0141atwo jest pope\u0142ni\u0107 b\u0142\u0105d, mimo i\u017c intencje s\u0105 jak najlepsze. Najlepsze podej\u015bcie mo\u017ce jest to jak najprostsze, czyli \u017arebak towarzyszy matce we wszystkich aktywno\u015bciach i uczy si\u0119 przez obserwacje. Prosto, NATURALNIE (jestem olbrzymi\u0105 fank\u0105 tego s\u0142owa, hihi), bez dodatkowych stres\u00f3w (bezstresowe wychowanie te\u017c ub\u00f3stwiam). Oczywi\u015bcie je\u017celi relacje z klacz\u0105 s\u0105 nie najlepsze delikatnie m\u00f3wi\u0105c, to nie liczmy na jakie\u015b cuda. W \u201enaturalnych\u201d (dzikich) warunkach klacz szuka izolacji przed porodem i chroni \u017arebi\u0119, odgania ciekawskich towarzyszy by zosta\u0107 ze \u017arebakiem sama w tym szczeg\u00f3lnym pi\u0119knym czasie i mo\u017ce lepiej, \u017ceby\u015bmy nie wtykali swoich d\u0142ugich ludzkich nochali, tam gdzie nas nie potrzeba. Ja nie m\u00f3wi\u0119 o jaki\u015b komplikacjach, zagro\u017ceniu, tylko o el classico porodo, gdzie wszystko idzie g\u0142adko.<\/p>\n\n\n\n

6. Inne w\u0105tpliwo\u015bci i przemy\u015blenia\u2026<\/strong><\/h6>\n\n\n\n

Dlaczego w badaniach uzyskujemy r\u00f3\u017cne wyniki? Jest wiele zmiennych. Zaczynaj\u0105c od samego temperamentu \u017arebaka, dodaj\u0105c warunki przeprowadzenia eksperyment\u00f3w, rodzaju utrzymania, rutyny stajennej, warunk\u00f3w socjalnych, charakter matki, reszte stada, ludzie obs\u0142uguj\u0105cych, ludzie przeprowadzaj\u0105cych eksperyment\u2026 W dziczy i nie tylko, klacze poszukuj\u0105 izolacji na 2-24 godzin przed porodem [22]. a w pierwszych dniach po porodzie chroni\u0105 bobasa przed innymi cz\u0142onkami stada, co mo\u017ce oznacza\u0107, \u017ce jest to niezwykle wa\u017cny czas kiedy tworzy si\u0119 unikalna wi\u0119\u017a mi\u0119dzy matk\u0105 a dzidzi\u0105. Wi\u0119\u017a nawi\u0105zywana jest od samego pocz\u0105tku przez kontakt fizyczny czyli wylizywanie (0-30 min), a potem pierwsze karmienie malucha (30-180 min). Przerwanie tego czasu, nawet na kr\u00f3tko, mo\u017ce powodowa\u0107 dystres u jednej i u drugiej strony, a nawet wywo\u0142a\u0107 zaburzenie dalszych zdolno\u015bci macierzy\u0144skich klaczy. Indywidualne r\u00f3\u017cnice w zachowaniu \u017arebi\u0105t mog\u0105 by\u0107 obserwowane nie tylko w dystansie utrzymywanym od matki (przez pierwszy tydzie\u0144 oko\u0142o 5 m, potem coraz wi\u0119kszy), ale te\u017c w reakcji na ludzi i nowo\u015bci, co mo\u017ce by\u0107 wynikiem wp\u0142ywu genetycznego (ojciec nie jest bez winy!) ale i czynnik\u00f3w epigenetycznych i wczesnych do\u015bwiadcze\u0144 [23].<\/p>\n\n\n\n

Hausberger [21] sugeruje, \u017ce korzystne efekty wczesnego obchodzenia si\u0119 z ko\u0144mi zale\u017c\u0105 od regularnych powt\u00f3rek. Ponadto twierdzi, \u017ce nie ma jasnych dowod\u00f3w, \u017ce u \u017arebi\u0105t istnieje jaki\u015b wra\u017cliwy okres w rozwoju, kt\u00f3ry mo\u017ce u\u0142atwia\u0107 rozwini\u0119cie wi\u0119zi mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a \u017arebaczkiem. Nale\u017cy zastanowi\u0107 si\u0119 nad bezpo\u015bredni\u0105 korzy\u015bci\u0105 dla samych \u017arebak\u00f3w z takiego bliskiego bycia w\u015br\u00f3d ludzi. Reakcja klaczy podczas wczesnego szkolenia ma bardzo du\u017cy wp\u0142yw na zachowanie \u017arebaka [24]. Zaobserwowano, \u017ce podczas wczesnego szkolenia klacze znacznie cz\u0119\u015bciej w\u0105cha\u0142y \u017arebi\u0119 i mniej jad\u0142y w por\u00f3wnaniu do grupy kontrolnej. Ooooo! A to ciekawe! A skoro \u017ar\u00f3bek patrzy na to co powie Mam to jej zmienione zachowanie podczas procedur mo\u017ce dodatkowo wp\u0142yn\u0105\u0107 na odbieranie tej sytuacji przez \u017arebaka. Nawi\u0105zanie pozytywnej relacji pomi\u0119dzy klacz\u0105-matk\u0105 a cz\u0142owiekiem mo\u017ce by\u0107 wa\u017cnym czynnikiem wp\u0142ywaj\u0105cym na trwa\u0142\u0105 popraw\u0119 relacji z jej \u017arebakiem. Tak samo wa\u017cne jest ustalenie jasnych i sp\u00f3jnych relacji z samymi \u017arebakami. A je\u017celi chodzi o szkolenie to nale\u017ca\u0142oby u\u017cywa\u0107 technik kt\u00f3re s\u0105 w pe\u0142ni zgodne z teori\u0105 uczenia si\u0119, zw\u0142aszcza je\u017celi chodzi o w\u0142a\u015bciwe odpuszczenie presji. Habituacja do bod\u017ac\u00f3w dotykowych i s\u0142uchowych jest podstaw\u0105 zmiany zachowania. Przeprowadzona niepoprawnie mo\u017ce prowadzi\u0107 do wyuczonej bezradno\u015bci. Wpis HABITUACJA<\/a> \u2013 welcome to!<\/p>\n\n\n\n

Czy sam doktor Miller odni\u00f3s\u0142 si\u0119 do wynik\u00f3w tych wszystkich bada\u0144? I tak, i nie. Pisze, \u017ce posiada informacje o tysi\u0105cach \u017arebak\u00f3w, kt\u00f3re zosta\u0142y przeszkolone z sukcesem (co to znaczy?), ale \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi robi wszystko inaczej ni\u017c on, \u017ce trening minut\u0119 po urodzeniu jest bardziej efektywny ni\u017c ten godzin\u0119 po, ale nie wolno si\u0119 spieszy\u0107 podczas treningu… (biedna, g\u0142odna g\u0105ska). A p\u00f3\u017aniej na deser dodaje, \u017ce zyskujemy szacunek (!) nie pozwalaj\u0105c \u017arebakowi wsta\u0107 wtedy kiedy on tego chce\u2026 bo wed\u0142ug teorii dominacji konie zyskuj\u0105 przyw\u00f3dztwo przez kontrolowanie ruch\u00f3w drugiego, wi\u0119c przytrzymuj\u0105c czasowo \u017arebaczka i nie pozwalaj\u0105c mu wsta\u0107, on potem b\u0119dzie traktowa\u0142 nas jak przyw\u00f3dc\u0119, a nie jako zagro\u017cenie [12]. Hm. Hm. Hm. Wdech-wydech. Nie wiem czy musz\u0119 komentowa\u0107. Nawet nie wiem czy chc\u0119. Tak to zostawi\u0119, do przemy\u015ble\u0144 w\u0142asnych. Obiecuj\u0119, \u017ce jeszcze kiedy\u015b wr\u00f3c\u0119 do tematu \u201eszacunku\u201d i \u201edominacji\u201d, bo jest potrzeba. Stay tunned and keep on learning<\/em> \ud83d\ude42<\/p>\n\n\n\n

7. Podsumowanie<\/strong><\/h6>\n\n\n\n

Czy mo\u017ce si\u0119 okaza\u0107, \u017ce kto\u015b w\u0142a\u015bnie publikuje badanie przeprowadzone na grupie 100000 \u017arebak\u00f3w, kt\u00f3re bezsprzecznie udowodni, \u017ce jest to najlepsze co mo\u017cemy im zafundowa\u0107? Oczywi\u015bcie, \u017ce mo\u017ce. I czy to oznacza, \u017ce wszystkie do tej pory opublikowane badania s\u0105 o kant pot\u0142uc, \u017ce tak powiem? No nie do ko\u0144ca. Jedno badanie jeszcze niczego nie udowadnia, powinno by\u0107 powt\u00f3rzone w niezale\u017cnych o\u015brodkach badawczych. Patrz\u0105c na wszystkie opublikowane do tej pory badania (m\u00f3wi\u0119 o takich, kt\u00f3re mo\u017cna znale\u017a\u0107 w naukowych wyszukiwarkach, a nie przez Googla, wiecie takie z numerem DOI, a nie numerem do Pana Zdzi\u015bka zza stodo\u0142y) to wyniki s\u0105 do\u015b\u0107 sp\u00f3jne. Badania te przeprowadzono zupe\u0142nie niezale\u017cnie, w wielu zagranicznych o\u015brodkach badawczych (USA, Francja, Dania, Islandia, Nowa Zelandia\u2026) przez profesjonalist\u00f3w, kt\u00f3rzy nie maj\u0105 \u017cadnego interesu by\u0107 za lub przeciw wczesnemu szkoleniu. Ko\u0144scy naukowcy to troch\u0119 ju\u017c zapomnieli o tym temacie, bo wi\u0119kszo\u015b\u0107 prac powsta\u0142a w latach 1990-2010, czyli od dziesi\u0119ciu lat cicho-sza. Ja na t\u0119 chwil\u0119 mam w\u0105tpliwo\u015bci. Dlaczego przez ostatnie trzydzie\u015bci lat i tysi\u0119cy wcze\u015bnie szkolonych \u017arebaczk\u00f3w nie zgromadzono przekonuj\u0105cych wynik\u00f3w i ich nie opublikowano? Naprawd\u0119 z niecierpliwo\u015bci\u0105 czekam na jakie\u015b wiarygodne badania<\/strong> w tym temacie. I zawsze gdy m\u00f3wi\u0119 badania \u2013 potrzebuj\u0119 zobaczy\u0107 ich \u017ar\u00f3d\u0142o, czyli konkretny artyku\u0142 naukowy, \u017ceby sprawdzi\u0107 metodyk\u0119, statystyk\u0119, konflikt interes\u00f3w itd. Jak ju\u017c pewnie wiecie, nie ka\u017cde przeprowadzone i nawet opublikowane badanie jest dobre, a pisa\u0142am o tym TUTAJ<\/a>. Warto od\u015bwie\u017cy\u0107!<\/p>\n\n\n\n

W przesz\u0142o\u015bci sama to robi\u0142am, nawet wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce to by\u0142o moje pierwsze \u201ebadanie naukowe\u201d. Czy wstydz\u0119 si\u0119 tego? Oczywi\u015bcie, \u017ce nie. Gdyby tak by\u0142o, to siedzia\u0142a bym cicho i nic nie m\u00f3wi\u0142a. W tamtym czasie wierzy\u0142am, \u017ce to co robi\u0119 jest najlepszym co mog\u0119 da\u0107, wiecie taki prezent \u017cyciowy ode mnie dla ma\u0142ego konia. A czy ju\u017c wiecie dlaczego moje licealne j\u0119drne wyniki nie by\u0142y wiarygodne? Po pierwsze liczebno\u015b\u0107 grup. 2+2 to mo\u017ce dzia\u0142a w przypadku swingers\u00f3w, ale nie tutaj. Po drugie b\u0142\u0119dy w ca\u0142ej metodyce \u2013 brak randomizacji, za\u015blepienia, porz\u0105dnej analizy statystycznej (gdzie przy n=4?!), a\u017c wstyd dalej wymienia\u0107… Jednak najwi\u0119kszym moim grzechem by\u0142o \u015blepe zafascynowanie. Ja zanim przeprowadzi\u0142am ten mikro-eksperyment zna\u0142am ju\u017c jego wynik. To musia\u0142o si\u0119 uda\u0107, bo ja tak chcia\u0142am, a nie na tym polega dobra nauka. No sorry.<\/p>\n\n\n\n

Na koniec pytanie: czy taka ingerencja gwarantuje sukces w \u017cyciu zawodowym tego\u017c wierzchowca? W medycynie podstaw\u0105 do zastosowania leczenia jest warunek: \u201elek stosowany jest jedynie wtedy, gdy potencjalna korzy\u015b\u0107 przewy\u017csza potencjalne ryzyko<\/em>\u201d. We\u017acie sobie tak\u0105 wag\u0119 szalkow\u0105, po jednej stronie po\u0142\u00f3\u017ccie mo\u017cliwe korzy\u015bci, a po drugiej ryzyko, i wa\u017ccie m\u0105drze swoje wa\u017cne decyzje. The end.<\/p>\n\n\n\n

PI\u015aMIENNICTWO<\/strong><\/h6>\n\n\n\n

[1] Miller RM: Imprint Training of the Newborn Foal. 1991. Western Horseman, PO Box 9980, Colorado Springs. http:\/\/www.robertmmiller.com\/boimtr.html<\/a><\/p>\n\n\n\n

[2] Bielczyk E.: Wpajanie cech cz\u0142owieka na przyk\u0142adzie wybranych gatunk\u00f3w zwierz\u0105t. http:\/\/kosmos.icm.edu.pl\/PDF\/2010\/451.pdf<\/a><\/p>\n\n\n\n

[3] Williams J.L., Friend T.H., Toscano M.J., Collins M.N., Sisto-Burt A., Nevill C.H.: The effects of early training sessions on the reactions of foals at 1, 2, and 3 months of age. Applied Animal Behaviour Science, 2002, 77, 105-114.<\/p>\n\n\n\n

[4] Przyby\u0142owicz N.: Wczesne szkolenie \u017arebi\u0105t. https:\/\/www.hij.com.pl\/wczesne-szkolenie-zrebiat\/<\/a><\/p>\n\n\n\n

[5] Mal M.E., McCall C.A.: The influence of handling during different ages on a halter training test in foals. Applied Animal Behaviour Science, 1996, 50, 115-120.<\/p>\n\n\n\n

[6] Simpson B.: Neonatal foal handling. Applied Animal Behaviour Science, 2002, 78, 303-317.<\/p>\n\n\n\n

[7] Spier S., Pusterla J.B., Villarroel A., Pusterla N.: Outcome of tactile conditioning of neonates, or \u201eimprint training\u201d on selected handling measures in foals. The Veterinary Journal, 2004, 168, 252-258.<\/p>\n\n\n\n

[8] S\u00f8ndergaard E., Jago J.: The effect of early handling of foals on their reaction to handling, humans and novelty, and the foal\u2013mare relationship. Applied Animal Behaviour Science, 2010, 123, 93\u2013100.<\/p>\n\n\n\n

[9] Mal M.E., McCall C.A., Cummins K.A., Newland M.C.: Influence of preweaning handling methods on post-weaning learning ability and manageability of foals. Applied Animal Behaviour Science, 1994, 40, 187-195.<\/p>\n\n\n\n

[10] Sigurj\u00f3nsd\u00f3ttir H., Gunnarsson V.: Controlled Study of Early Handling and Training of Icelandic Foals. In: Proceedings from the Havemeyer Workshop on Horse Behavior and Welfare, Iceland, 2002, 35\u201339.<\/p>\n\n\n\n

[11] Williams, J.L., Friend, T.H., Collins, M.N., Toscano, M.J., Sisto-Burt, A., Nevill, C.H.: Effects of imprint training procedure at birth on the reactions of foals at age six months. Equine Vet. J., 2003, 35, 127\u2013132.<\/p>\n\n\n\n

[12] Miller R,M.:Fallacious studies of foal imprint training. Journal of Equine Veterinary Science, 2001, Volume 21, Number 3, 102-105.<\/p>\n\n\n\n

[13] Lansade, L., Bertrand, M., Bouissou, M.F., 2005. Effects of neonatal handling on subsequent manageability, reactivity and learning ability of foals. Applied Animal Behaviour Science, 92, 143\u2013158.<\/p>\n\n\n\n

[14] Henry S., Richard-Yris M.A., Tordjman S., Hausberger M.: Neonatal Handling Affects Durably Bonding and Social Development. PLOS One, 2009, 4, 1-9.<\/p>\n\n\n\n

[15] Heird J.C., Whitaker D.D, Bell R.W., Ramsey C.B., Lokey C.E.: The effects of handling at different ages on the subsequent learning ability of 2-year old horses. Applied Animal Behaviour Science, 1986, 15, 15-26.<\/p>\n\n\n\n

[16] Jezierski T., Jaworski Z., G\u00f3recka A.: Effects of handling on behaviour nad heart rate in Konik horses: comparison of stable nad forest reared youngstock. Applied Animal Behaviour Science, 1999, 62, 1-11.<\/p>\n\n\n\n

[17] S\u00f8ndergaard, E., Halekoh, U.: Young horses\u2019 reactions to humans in relation to handling and social environment. Applied Animal Behaviour Science, 2003, 84, 265\u2013280.<\/p>\n\n\n\n

[18] Lansade L., Bertrand M., Boivin X., Bouissou M.F.: Effects of handling at weaning on manageability and reactivity of foals. Applied Animal Behaviour Science, 2004, 87, 131-149.<\/p>\n\n\n\n

[19] Henry, S., Hemery, D., Richard, M.-A., Hausberger, M., 2005. Human\u2013mare relationships and behaviour of foals toward humans. Applied Animal Behaviour Science, 93, 341\u2013362.<\/p>\n\n\n\n

[20] Henry, S., Richard-Yris, M.-A., Hausberger, M., 2006. Influence of various early human\u2013foal interferences on subsequent human\u2013foal relationship. Develop. Psychobiol. 48, 712\u2013718.<\/p>\n\n\n\n

[21] Hausberger M., Henry S., Richard-Yris M.A.: Early experience and behavioural development in foals. Horse behaviour and welfare. EAAP publication No. 122, 2007, 37-45.<\/p>\n\n\n\n

[22] Waring, G.H., 2003. Horse Behavior, 2nd edn. Noyes Publications, William Andrew Publishing, Norwich, NY, USA, 442.<\/p>\n\n\n\n

[23] Hausberger M., Roche H., Henry S., Visser E.K.: Review of human-horse relationship. Applied Animal Behaviour Science, 2008, 109, 1-24.<\/p>\n\n\n\n

[24] Diehl, N.K., Egan, B., Tozer, P., 2002. Intensive, early handling of neonatal foals: mare\u2013foal interactions. In: Proceedings from the Havemeyer Workshop on Horse Behavior and Welfare, Iceland, 2002, 40\u201346.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mam fajn\u0105 drukark\u0119, tak\u0105 szar\u0105, mo\u017cna nawet powiedzie\u0107 \u017ce siw\u0105. Ach, kto nie marzy\u0142 w wieku lat nastu (a mo\u017ce nadal marzy), by wyhodowa\u0107 sobie czempiona, a potem spa\u0107 z nim razem w boksie i kroczy\u0107 dziarsko \u015bcie\u017ck\u0105 pe\u0142n\u0105 sukces\u00f3w je\u017adzieckich dochodz\u0105c do upragnionego olimpijskiego z\u0142ota\u2026 Przyzna\u0107 si\u0119 bez bicia, nie ma w tym nic z\u0142ego, marzenia s\u0105 pi\u0119kne. Ja na przyk\u0142ad ostatnio marz\u0119 o ciep\u0142ym obiedzie albo wylegiwaniu si\u0119 w \u0142\u00f3\u017cku chocia\u017c do 8 rano, jeszcze nie mog\u0119 si\u0119 zdecydowa\u0107. Kilkana\u015bcie lat temu, jeszcze w liceum, jako m\u0142oda i op\u0119tana ko\u0144mi dziewczyna robi\u0142am sw\u00f3j pierwszy projekt badawczy. IMPRINTING. C\u00f3\u017c by innego? Pami\u0119tam to uczucie niesko\u0144czonego szcz\u0119\u015bcia kiedy uda\u0142o mi si\u0119 zdoby\u0107 kserokopi\u0119 ksi\u0105\u017cki Pana dra Millera \u201eImprint Training of the Newborn Foal\u201d[1]. To by\u0142o jeszcze w mezozoiku, pdfy i chomiki nie wchodzi\u0142y w gr\u0119, wi\u0119c prosz\u0119 doceni\u0107 m\u00f3j nastoletni trud. W zaprzyja\u017anionej stajni latem mia\u0142y si\u0119 \u017arebi\u0107 4 klacze, wi\u0119c dzi\u0119ki skomplikowanym operacjom matematycznym, pochodne, ca\u0142ki, r\u00f3\u017cniczki, w du\u017cym przybli\u017ceniu wysz\u0142o mi, \u017ce 2 \u017arebaki trafi\u0105 do grupy badanej, a dwa do kontrolnej. Wszystko by\u0142o grane jak ksi\u0105\u017cka nakaza\u0142a, g\u0142askanie, palce w nosie, stukanie w kopyta, czego dusza zapragnie. Kontrola oczywi\u015bcie nie tykana. I potem moi drodzy, Katarzyna niczym przysz\u0142a noblistka ocenia po trzech miesi\u0105cach efekt tego treningu lub jego braku. Jaka\u017c m\u0105dra, jaka\u017c dumna, jakie\u017c pi\u0119kne wnioski. \u0179rebaki z grupy badanej chodz\u0105 ju\u017c prawie Grand Prix, a do kontrolnych nawet nie da si\u0119 podej\u015b\u0107 \u2013 no dzicz kud\u0142ata i rogata. Brawo, brawo dla tej Pani! W\u0142a\u015bnie zaliczy\u0142a swoj\u0105 pierwsz\u0105 naukow\u0105 pora\u017ck\u0119. Ale jak to? Zaraz si\u0119 przekonacie. 1. Historia imprintingu To nie Lorenz! To nie Konrad by\u0142 pierwszy! Co Ty gadasz kobieto? No wyobra\u017acie sobie, \u017ce 60 lat wcze\u015bniej w 1873 roku brytyjski d\u017centelmen Douglas Spalding odkry\u0142 fenomen imprintingu u kurczak\u00f3w. Potem po wielu latach zg\u0142\u0119bia\u0142 go Oskar Heinrich (1910), ale oczywi\u015bcie g\u0142\u00f3wnym popularyzatorem i twarz\u0105 wdrukowania jest tw\u00f3rca nowoczesnej etologii (taka nauka badaj\u0105ca zachowania zwierz\u0105t) i laureat Nagrody Nobla z 1973 roku \u2013 Pan Konrad Zacharias Lorenz. Imprinting po angielsku, a po polsku wdrukowanie, naznaczenie, wpajanie \u2013 dotyczy najwcze\u015bniejszej formy uczenia si\u0119, do\u015b\u0107 wyj\u0105tkowej, bo ograniczonej czasowo. Dotyczy wra\u017cliwego czasu zaraz po urodzeniu (tzw. okres krytyczny), kiedy bezbronny maluszek dopiero wita si\u0119 z zewn\u0119trznym, zimnym, strasznym \u015bwiatem. Spalding zaobserwowa\u0142, \u017ce wkr\u00f3tce po wykluciu piskl\u0119ta pod\u0105\u017caj\u0105 za jakimkolwiek obiektem, kt\u00f3ry si\u0119 porusza. Jednak to Lorenz rozs\u0142awi\u0142 wpajanie (tak, tak, zupe\u0142nie jak Renesme i wilko\u0142ak ze Zmierzchu) w\u015br\u00f3d naukowc\u00f3w. Pan Konrad zaobserwowa\u0142, \u017ce ten krytyczny okres trwa do drugiego czasem trzeciego dnia po wykluciu (bada\u0142 g\u0119\u015b g\u0119gaw\u0119 g\u0119 g\u0119 g\u0119). Jego g\u0105ski r\u00f3wnie\u017c pod\u0105\u017ca\u0142y za ka\u017cdym \u201ematkopodobnym\u201d obiektem, kt\u00f3ry zobaczy\u0142y wkr\u00f3tce po urodzeniu (wdrukowanie afiliacyjne). Wyobra\u017acie sobie, \u017ce fenomen ten tak bardzo podnieci\u0142 naukowc\u00f3w na ca\u0142ym \u015bwiecie, \u017ce na pot\u0119g\u0119 zacz\u0119li bada\u0107 r\u00f3\u017cne zwierz\u0119ta w r\u00f3\u017cnych kombinacjach. Studenci etologii nawet wpajali kurczaczkom, \u017ce ich mamusia to pude\u0142ko zapa\u0142ek czy balon! No halo, kto nie lubi takich mi\u0119ciutkich kr\u0105g\u0142o\u015bci, ja si\u0119 pytam? Lorenz stwierdzi\u0142, \u017ce to co zosta\u0142o wdrukowane jest nieodwracalne i determinuje przysz\u0142y wyb\u00f3r partnera seksualnego (wdrukowanie seksualne). Faktycznie okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ptaki, kt\u00f3re by\u0142y wysiedziane i wyklu\u0142y si\u0119 w gnie\u017adzie mamy innego gatunku, potem pr\u00f3buj\u0105 kojarzy\u0107 si\u0119 nie z w\u0142asnym, ale w\u0142a\u015bnie tym przybranym gatunkiem. Oo\u0142! Je\u017celi chcecie poczyta\u0107 nieco wi\u0119cej o samym zjawisku to polecam mo\u017ce nie naj\u015bwie\u017cszy, ale za to zacny artyku\u0142 Pani Ewy Bielczyk (dost\u0119pny za darmo i po polsku!) pt. \u201eWpajanie cech cz\u0142owieka na przyk\u0142adzie wybranych gatunk\u00f3w zwierz\u0105t\u201d [2]. W przypadku koni i innych ssak\u00f3w badacze wci\u0105\u017c pow\u0105tpiewaj\u0105, \u017ce imprinting wyst\u0119puje w takiej samej formie jak opisano u ptak\u00f3w. Nie b\u0119dziemy zag\u0142\u0119bia\u0107 si\u0119 w do\u015bwiadczenia na szczurach, psach, krowach, kozach, dzikiej zwierzynie, bo nas interesuj\u0105 konie. Equusy caballusy. W 1991 roku (28 lat temu\u2026) dr Robert Miller, weterynarz z kraju McDonald\u2019sa i iPhona, na podstawie w\u0142asnych d\u0142ugoletnich obserwacji zasugerowa\u0142, \u017ce w przypadku \u017arebi\u0105t taki krytyczny okres trwa oko\u0142o 48 godzin, kiedy to \u017arebie uczy si\u0119 pod\u0105\u017ca\u0107 za matk\u0105. Mo\u017cna te\u017c znale\u017a\u0107 informacj\u0119, \u017ce w przypadku koni czas ten jest nieco kr\u00f3tszy nawet 18 do 24 h po porodzie. Jednak dr Miller nie tylko opisa\u0142 fenomen mechanizmu imprintingu u \u017arebi\u0105t, ale r\u00f3wnie\u017c opracowa\u0142 metod\u0119 znan\u0105 jako \u201eImprint Training\u201d, czyli metod\u0119 wczesnego szkolenie \u017arebi\u0105t (wg EB \u201etrening wpajania\u201d [2]). W metodzie tej \u017arebaczek jest intensywnie traktowany w pierwszych godzinach \u017cycia, a wszystko w wierze, \u017ce taka procedura zmniejszy wyst\u0119powanie reakcji obronnych oraz uwra\u017cliwi \u017arebi\u0119 na nacisk \u2013 przez co u\u0142atwi mu start w doros\u0142e \u017cycie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 bada\u0144 naukowych stwierdza, \u017ce wczesne szkolenie \u017arebi\u0105t (w krytycznym okresie imprintingu), nie ma nic wsp\u00f3lnego z naturalnie zachodz\u0105cym w przyrodzie procesem. Jak to? Nie do ko\u0144ca s\u0105 spe\u0142nione warunki, kt\u00f3re obserwowano u ptak\u00f3w, czyli tak szkolony \u017arebak nie wykazuje wobec ludzi zachowa\u0144 seksualnych, nie pod\u0105\u017ca \u201e\u015blepo\u201d za cz\u0142owiekiem traktuj\u0105c go jako matk\u0119, r\u00f3wnie\u017c okazuje si\u0119, \u017ce efekty treningu nie s\u0105 nieodwracalne. Ale co najwa\u017cniejsze – podczas naturalnie wyst\u0119puj\u0105cego okresu imprintingu zwierz\u0119 nie jest w \u017caden spos\u00f3b przymuszane (czy wzmacniane) \u2013 proces zachodzi samoistnie i wynika ze zmian w otoczeniu \u2013 bezingerencji z zewn\u0105trz. We wczesnym szkoleniu \u017arebi\u0119 jest eksponowane na dany bodziec, manipulacje, procedur\u0119, mo\u017ce w nawet bardzo delikatny i czu\u0142y spos\u00f3b, ale jednak jest zmuszane\/przymuszane do wytrzymania tego tak d\u0142ugo, a\u017c przestanie stawia\u0107 op\u00f3r \u2013 czyli uczy si\u0119, \u017ce nie warto walczy\u0107, bo jako ma\u0142e i s\u0142abe faktycznie ma ograniczone mo\u017cliwo\u015bci dyskutowania z silnym cz\u0142owiekiem [3]. My\u015blisz, \u017ce mo\u017ce to powodowa\u0107 u niego stres? Podsumowuj\u0105c, imprinting (opisany u ptak\u00f3w) to okres nauki, w kt\u00f3rym dochodzi do przedstawienia oraz utrwalenia wzorca rodzica, a tak\u017ce zachowania charakterystycznego dla swojego gatunku. Natomiast wpisuj\u0105c w wyszukiwark\u0119 nieszcz\u0119sny termin \u201eimprinting \u017arebi\u0105t\u201d znajdziemy opis metody stworzonej i promowanej przez dra Millera, kt\u00f3ra jest szkoleniem\/treningiem maj\u0105cym miejsce w tym niezwyk\u0142ym okresie tu\u017c po urodzeniu. A\u017c si\u0119 zm\u0119czy\u0142am, lecimy dalej? imprint training = wczesne szkolenie \u017arebi\u0105timprinting = wdrukowywanie, wpajanie [Teraz ma\u0142a pro\u015bba. Na pewno wielu z was ma ju\u017c swoje zdanie na temat wczesnego szkolenia \u017arebi\u0105t i teraz pojawiaj\u0105 si\u0119 dwie opcje, albo spodoba Ci si\u0119 to co pisz\u0119, bo potwierdzi to Twoje obserwacje albo bardzo nie spodoba, bo b\u0119dzie zupe\u0142nie sprzeczne z tym w co wierzysz i co robisz. Bardzo prosz\u0119 o dojrza\u0142e podej\u015bcie do tematu, cho\u0107 wiem, \u017ce moje drewniane poczucie humoru tego nie u\u0142atwia, ale ja tylko staram si\u0119 przedstawi\u0107 w jednym miejscu aktualny stan wiedzy w oparciu o wszystkie dost\u0119pne badania naukowe do kt\u00f3rych dotar\u0142am. Nie chc\u0119 nikogo urazi\u0107 czy obrazi\u0107. Oboj\u0119tnie czy szkolisz swoje \u017arebaki w okresie imprintingu czy nigdy tego nie zrobi\u0142e\u015b i nie zrobisz, to nie jest moja sprawa i to nie jest moja decyzja. To w 100% Twoja decyzja. Ja tylko chc\u0119, \u017ceby\u015b zna\u0142 aktualny stan wiedzy na ten temat, aby ta decyzja by\u0142a \u015aWIADOMA. Powt\u00f3rz\u0119 po raz setny \u201escience doesn\u2019t care what you believe\u201d (nauki nie obchodzi w co wierzysz). Oczywi\u015bcie spos\u00f3b podania jest do\u015b\u0107 rozwi\u0105z\u0142y, ale fakty i liczby pozostaj\u0105 te same. Przeczytaj. Przeanalizuj. Emocje na bok i\u2026 bon appetit!] 2. A co nauka na to? Czy s\u0105 jakie\u015b pozytywy? Po polsku na dobry pocz\u0105tek mo\u017cecie przeczyta\u0107 elegancki przegl\u0105d literatury przygotowany przez Pani\u0105 Natali\u0119 Przyby\u0142owicz z Zak\u0142adu Hodowli Koni w Szczecinie, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 w Hodowcy i Je\u017ad\u017acu w roku 2012 [4]. Ja r\u00f3wnie\u017c pokusi\u0142am si\u0119 o sw\u00f3j autorski przegl\u0105d dost\u0119pnej literatury i dorzucaj\u0105c kilka k\u0105sk\u00f3w mamy jakie\u015b dwadzie\u015bcia bada\u0144 dotycz\u0105cych wczesnego szkolenia \u017arebi\u0105t, nie tylko zaraz po urodzeniu ale tak\u017ce nieco p\u00f3\u017aniej. Czy s\u0105 jednomy\u015blne? No gdzie\u017cby tam! To by\u0142oby bardzo podejrzane. Przyjrzyjmy si\u0119 im dok\u0142adnie, powolutku, kroczek po kroczku. W zwi\u0105zku z du\u017cymi r\u00f3\u017cnicami w samej metodologii bardzo trudno jest por\u00f3wnywa\u0107 wyniki tych bada\u0144, ale mo\u017ce zadanie troch\u0119 u\u0142atwi moja wypasiona tabela. Pami\u0119tajcie jednak, \u017ce Pan dr Miller (kt\u00f3ry w tym roku sko\u0144czy\u0142 96 lat) po\u015bwi\u0119ci\u0142 swoje \u017cycie na badanie i promowanie tej metody w wierze poprawy \u017cycia koni od pierwszych ich chwil, dlatego oboj\u0119tnie co uwa\u017cacie na ten temat, pami\u0119tajcie, \u017ce obiektywnie oceniacie sam\u0105 METOD\u0118 – nie cz\u0142owieka, kt\u00f3remu nale\u017cy si\u0119 du\u017cy szacunek. Rozr\u00f3\u017cnienie korzy\u015bci wynikaj\u0105cych z wczesnej habituacji oraz ka\u017cdej ko\u0144skiej odmiany imprintingu (analogicznie do tego pierwotnie opisanego u ptak\u00f3w) czy nawet bardziej radykalnych element\u00f3w wczesnego szkolenia \u017arebi\u0105t zaproponowanego przez dra Millera jest niezwykle trudne. St\u0105d nie dziwi, \u017ce w kilku badaniach wykazano pewne korzystne efekty wczesnego szkolenia \u017arebi\u0105t. W 1996 roku Mal i McCall [5] przeprowadzili kolejne badanie na ten temat (pierwsze 2 lata wcze\u015bniej, ale nic im nie wysz\u0142o) w kt\u00f3rym dziesi\u0119\u0107 \u017arebak\u00f3w (a\u017c!) podzielili na dwie grupy: (1) EH – \u017arebakami zajmowano si\u0119 od doby po urodzeniu do 42 dnia \u017cycia (czyli do 6 tygodnia) \u2013 przez 5 dni w tygodniu po 10 minut, a potem nie zajmowano si\u0119 nimi od 43 do 84 dnia \u017cycia (do 12 tygodnia); (2) LH \u2013 tutaj \u017arebakami nie zajmowano si\u0119 przez pierwsze 6 tygodni (42 dz.\u017c.), natomiast w dniach 43-84 przez 5 dni w tygodniu przeprowadzano 10-minutowe sesje. Nie by\u0142o typowej grupy kontrolnej, peszek. Procedura polega\u0142a na g\u0142askaniu po ca\u0142ym ciele, nic wi\u0119cej, czyli taka wersja \u201elight\u201d wczesnego szkolenia wg dra Millera, a w dniu 85 rozpocz\u0119to testy. Przez 5 dni za\u015blepiony i nie znaj\u0105cy tych \u017areboli trener zak\u0142ada\u0142 kantar i prowadza\u0142 je przez 20 metr\u00f3w, a ostatniego dnia mia\u0142 wystawi\u0107 ocen\u0119 (od 1 do 5). Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce \u017arebaki z grupy wcze\u015bniej szkolonej by\u0142y lepsze ni\u017c te p\u00f3\u017aniej szkolone. Pami\u0119tajcie, \u017ce s\u0142abe punkty tego badania to brak grupy kontrolnej, 5 \u017arebak\u00f3w w grupie to te\u017c niewiele, do tego metodologia – \u017caden labirynt, tylko subiektywna ocena. Autorzy sugeruj\u0105, \u017ce mo\u017ce podczas pierwszych 42 dni \u017cycia wyst\u0119puje jaki\u015b krytyczny okres, kiedy to \u017arebaki ucz\u0105 si\u0119 szybciej i efektywniej, ale potem w dyskusji zastanawiaj\u0105 si\u0119 czy takie zachowanie nie jest przypadkiem efektem wyuczonej bezradno\u015bci. Mo\u017cliwe, \u017ce taki ma\u0142y \u017arebaczek, kt\u00f3ry od urodzenia uczy si\u0119, \u017ce lepiej sta\u0107 i nie walczy\u0107 z ograniczeniem potem r\u00f3wnie\u017c odpuszcza i w ciszy zamyka si\u0119 w swojej skorupce. To tylko przypuszczenie, hipoteza, teoria, ale warto mie\u0107 z ty\u0142u g\u0142owy\u2026 jeszcze do tego wr\u00f3cimy. W kolejnym badaniu Pani Barbara Simpson sama zastanawia si\u0119 jaki wp\u0142yw po latach b\u0119dzie mia\u0142 taki wczesny trening \u017arebi\u0105t [6]. Same korzy\u015bci, takie jak usprawnienie procesu uczenia si\u0119, w przysz\u0142o\u015bci \u0142atwiejszy w treningu ko\u0144, wzmocnienie wi\u0119zi konia i cz\u0142owieka, zmniejszenie stresu podczas kontaktu z drapie\u017cnym dwuno\u017cnym, \u0142atwiejsze zaje\u017cd\u017canie? Z drugiej strony wyra\u017ca obaw\u0119 o to czy tak wczesna ingerencja nie zaburzy wi\u0119zi pomi\u0119dzy \u017arebakiem a matk\u0105, co mo\u017ce spowodowa\u0107 odrzucenie \u017arebaka przez klacz, czy te\u017c ryzyko uszkodzenia cz\u0142owieka przez nadopieku\u0144cz\u0105 mateczk\u0119, a mo\u017ce takie zsocjalizowane wyrostki mog\u0105 traktowa\u0107 potem ludzi jak swoich kole\u017ck\u00f3w z pastwiska, co mo\u017ce objawia\u0107 si\u0119 jako s\u0142odkie zabawy albo te\u017c gro\u017ane b\u00f3jki\u2026  W tym badaniu w sumie wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 15 \u017arebak\u00f3w, grupa kontrolna (n=8) i badana (n=7), kt\u00f3ra pierwszy trening mia\u0142a pomi\u0119dzy 2 a 8 godzin\u0105 \u017cycia, a potem przez kolejne 4 dni powt\u00f3rki. Pani Basia si\u0119 postara\u0142a, bo lista bod\u017ac\u00f3w dla tych \u201eb\u0105belk\u00f3w\u201d by\u0142a d\u0142u\u017csza ni\u017c moja lista ksi\u0105\u017cek do przeczytania i seriali do obejrzenia\u2026 spreje, r\u0119czniki, plastikowe worki, odkurzacz, palce w nosie, uchu, odbycie\u2026 no czego tylko dusza zapragnie. Po czterech miesi\u0105cach egzamin i co my tu mamy? W subiektywnej ocenie za\u015blepionego obserwatora wysz\u0142o, \u017ce \u017arebaki z grupy badanej by\u0142y spokojniejsze i bardziej przyjazne, lepiej poradzi\u0142y sobie z zabiegami takimi jak szczepienie czy odrobaczenie, ale z zak\u0142adaniem kantarka nie posz\u0142o im tak wybitnie. Ostatnim zadaniem by\u0142o stajnie spokojnie przy wycinaniu sier\u015bci no\u017cyczkami i obie grupy poradzi\u0142y sobie tak samo dobrze. Autorka sugeruje, \u017ce mo\u017ce to by\u0107 efekt habituacji jako \u017ce zadanie by\u0142o ostatnie na li\u015bcie to konie ju\u017c ogarn\u0119\u0142y, \u017ce dwuno\u017cni nie robi\u0105 krzywdy i nie ma si\u0119 czego ba\u0107. Wcze\u015bniejsze wk\u0142adanie palc\u00f3w do nosa, pupy czy obstukiwanie kopyt nie u\u0142atwi\u0142o \u017arebakom z grupy badanej tych zada\u0144 i Pani Simpson twierdzi, \u017ce wcze\u015bnie szkolony \u017arebak nie koduje specyficznie zada\u0144 przed nim stawianych, ale wczesne szkolenie \u017arebi\u0105t wp\u0142ywa og\u00f3lnie korzystnie na przysz\u0142e \u017cycie wierzchowca, bo jest on \u0142atwiejszy w obs\u0142udze, bardziej uleg\u0142y, a ka\u017cde zadanie przychodzi mu \u0142atwiej, wi\u0119c sp\u0142ywa wsz\u0119dzie potok bezpiecze\u0144stwa. I konkluzja \u2013 mimo fajnych wynik\u00f3w sprawd\u017amy czy podobne uzyskamy z inn\u0105 wi\u0119ksz\u0105 grup\u0105\u2026 Na koniec przyznaje r\u00f3wnie\u017c, \u017ce korzystne uzyskane efekty mog\u0105 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c osi\u0105gni\u0119te w p\u00f3\u017aniejszym wieku, bo u \u017arebak\u00f3w z grupy kontrolnej odnotowa\u0142a spadek t\u0119tna przy samych testach, wi\u0119c nawet w wieku 4 miesi\u0119cy (!) taki…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":209,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-214","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bez-kategorii"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/214","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=214"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/214\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":238,"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/214\/revisions\/238"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/209"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=214"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=214"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=214"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}