Ojejujeju-oretyrety. Nie wiem dlaczego pojawi\u0142o si\u0119 w \u015brodowisku je\u017adzieckim to okre\u015blenie (o zgrozo) \u201eodczulanie\u201d. Nie, prosz\u0119, nie! Kojarzycie to uczucie jak ogl\u0105dacie sobie tiwi, a tam ko\u0144 \u015bmiga po czworoboku do muzyczki i nagle jaki\u015b spiker na co dzie\u0144 komentuj\u0105cy pi\u0142k\u0119 kopan\u0105 m\u00f3wi \u201eko\u0144 prezentuje si\u0119 w dyscyplinie uje\u017cd\u017cAnia\u201d?! No\u0142, niet, najn, uje\u017cd\u017cenie i uje\u017cd\u017canie to dwa zupe\u0142nie inne s\u0142owa, ka\u017cdy prawdziwy koniarz to wie, tak samo jest z habituacj\u0105 i odczulaniem, i to te\u017c powinien wiedzie\u0107 ka\u017cdy koniarz. Odczulanie to poj\u0119cie medyczne, rodzaj immunoterapii polegaj\u0105cy na podawaniu ma\u0142ych dawek alergenu (to taki ma\u0142y parch powoduj\u0105cy reakcj\u0119 alergiczn\u0105), nie ma nic wsp\u00f3lnego z ko\u0144mi, no chyba, \u017ce nasz ko\u0144 ma alergi\u0119 i chcemy zastosowa\u0107 u niego swoist\u0105 immunoterapi\u0119 alergenow\u0105. Habituacja wyst\u0119puje w literaturze od lat, a tak\u017ce wed\u0142ug s\u0142ownika termin\u00f3w behawioralnych BACB \u2013 Rada Certyfikacyjna Analizy Zachowania (Behavior Analysis Certification Board<\/em>) termin \u201ehabituation<\/em>\u201d to po prostu habituacja, i tego si\u0119 trzymajmy, okej? [1].<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cemy si\u0119 r\u00f3wnie\u017c spotka\u0107 ze s\u0142owem odwra\u017cliwianie, tutaj sytuacja si\u0119 troch\u0119 komplikuje, ale damy rad\u0119, jeste\u015bcie ze mn\u0105? Desensytyzacja<\/strong> (ang. desensitization<\/em>) to nie to samo co habituacja, klimat ca\u0142kiem bliski, ju\u017c prawie witamy si\u0119 z g\u0105sk\u0105, ale tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce termin desensytyzacja jest u\u017cywany r\u00f3wnie\u017c w farmakologii, psychologii czy telekomunikacji. W najcudowniejszej na \u015bwiecie farmakologii w skali makro m\u00f3wimy o procesie desensytyzacji, gdy organizm zaczyna tolerowa\u0107 lek, kt\u00f3ry wcze\u015bniej powodowa\u0142 nadwra\u017cliwo\u015b\u0107, a w skali mikro m\u00f3wimy, \u017ce desensytyzaja to os\u0142abienie wra\u017cliwo\u015bci receptora na dzia\u0142anie agonisty (to taka cz\u0105stka pasuj\u0105ca do receptora)… No mo\u017cna to jako\u015b podci\u0105gn\u0105\u0107 pod te konie, ale m\u00f3wili\u015bmy wcze\u015bniej o odwra\u017cliwianiu a nie jakiej\u015b desensytyzacji, wi\u0119c zdecyduj si\u0119 babo. W psychologii, tej ludzkiej, pojawi\u0142o si\u0119 t\u0142umaczenie poj\u0119cia desensytyzacja w\u0142a\u015bnie jako odwra\u017cliwianie i opisuje ono PROCES terapeutyczny<\/strong> polegaj\u0105cy na zmniejszaniu reakcji l\u0119kowej, o, to chyba jeste\u015bmy ju\u017c w domu?<\/p>\n\n\n\n Desensytyzacja (odwra\u017cliwianie) to technika, metoda, proces \u2013 co\u015b co prowadzi, tup, tup, krok po kroczku, do wyst\u0105pienia zjawiska habituacji (nieasocjacyjnego procesu uczenia si\u0119). We\u017amy sobie co\u015b pysznego np. kostk\u0119 czekolady, ale akurat dzisiaj chcieliby\u015bmy si\u0119 napi\u0107 takiej pysznej, gor\u0105cej i co najwa\u017cniejsze +\/- p\u0142ynnej do porannego p\u0105czusia z nadzieniem r\u00f3\u017canym (o matko, poziom s\u0142odyczy przekroczy\u0142 dopuszczalne normy), to co mo\u017cemy zrobi\u0107? Mo\u017cemy wykorzysta\u0107 tu r\u00f3\u017cne techniki, \u017ceby j\u0105 roztopi\u0107 \u2013 w gor\u0105cy dzie\u0144 mo\u017cemy wystawi\u0107 tabliczk\u0119 na parapet, mo\u017cemy pr\u00f3bowa\u0107 podgrzewa\u0107 suszark\u0105, albo jak normalni ludzi roztapia\u0107 w k\u0105pieli wodnej. Te wszystkie sposoby, kt\u00f3re mo\u017cemy zastosowa\u0107 to w\u0142a\u015bnie techniki desensytyzacji<\/strong>, kt\u00f3re stosujemy w stosunku do koni. W przypadku czekolady efekt ko\u0144cowy zawsze b\u0119dzie ten sam \u2013 rozkosz w ustach czy sta\u0142a czy p\u0142ynna, w przypadku koni bywa r\u00f3\u017cnie (cz\u0119sto nie chc\u0105 zbyt d\u0142ugo sta\u0107 na parapecie, i klops) \u2013 wyst\u0105pi\u0142a habituacja lub te\u017c niezbyt. [M\u00f3j m\u0105\u017c twierdzi, \u017ce przyk\u0142ad z czekolad\u0105 jest bez sensu, ale to zwyk\u0142y facet, nic nie rozumie, a czekolada zawsze mnie rozumie i ja j\u0105 te\u017c, wi\u0119c sorry, ale zostaje<\/em>].<\/p>\n\n\n\n Osobi\u015bcie nie lubi\u0119 t\u0142umaczenia \u201eodwra\u017cliwianie\u201d, zaraz w g\u0142owie leci skojarzenie odnerwianie, a jako osoba wra\u017cliwa, nie chcia\u0142abym traci\u0107 wra\u017cliwo\u015bci i si\u0119 odwra\u017cliwia\u0107, dlatego preferuj\u0119 utart\u0105 w farmakologii desensytyzacj\u0119<\/strong>, kt\u00f3ra co prawda brzmi tak samo kosmicznie jak habituacja, ale nie niesie \u017cadnego \u0142adunku emocjonalnego. W psychologii u\u017cywa si\u0119 zar\u00f3wno terminu desensytyzacja jak i odwra\u017cliwianie, jako zamienne, ja lubi\u0119 desenytyzacj\u0119, ale odwra\u017cliwianie te\u017c jest okej, dop\u00f3ki nie myli si\u0119 go z habituacj\u0105.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli nadal nie czujecie tej r\u00f3\u017cnicy to mo\u017ce taki mega-naukowy graf tu pomo\u017ce\u2026<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Na pocz\u0105tek ma\u0142a uwaga, procesy uczenia si\u0119 s\u0105 naprawd\u0119 z\u0142o\u017cone i wci\u0105\u017c bardzo s\u0142abo zbadane. Niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce uczenie si\u0119 zwierz\u0105t stosuje si\u0119 do og\u00f3lnych praw, kt\u00f3re jednoznacznie dzia\u0142aj\u0105 we wszystkich sytuacjach, jednak jest to zbyt du\u017ce uproszczenie. Nam ludziom nadanie kategorii i nazw pewnym zjawiskom pomaga stworzy\u0107 wyobra\u017cenie procesu uczenia si\u0119, u\u0142atwia jego zrozumienie, to nie jest co\u015b z\u0142ego, ale podchod\u017amy do tej wiedzy z szacunkiem i otwartym umys\u0142em.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Habituacja to najprostsza forma uczenia si\u0119<\/strong> polegaj\u0105ca na stopniowym zanikaniu reakcji na powtarzaj\u0105cy si\u0119 neutralny bodziec (podstawa piramidy przedstawionej we wpisie o uczeniu si\u0119 koni – KLIK). Klasyfikowana jest jako forma uczenia nieasocjacyjnego, czyli bez utworzenia skojarzenia mi\u0119dzy bod\u017acami, dotyczy zmniejszania reakcji kt\u00f3ra ju\u017c istnieje. W przypadku uczenia si\u0119 asocjacyjnego mamy utworzenie nowej odpowiedzi, nowego skojarzenia dla bod\u017ac\u00f3w, to taki next level, nie b\u0119d\u0119 si\u0119 teraz rozwodzi\u0107, ale o tym te\u017c b\u0119dzie i to ca\u0142kiem nied\u0142ugo. Koniarze habituacj\u0119 najcz\u0119\u015bciej kojarz\u0105 z je\u017adziectwem naturalnym i niebiesk\u0105 p\u0142acht\u0105, okej, ale to tylko cieniutki kawa\u0142ek tortu, habituacja to forma uczenia si\u0119, kt\u00f3ra wyst\u0119puje r\u00f3wnie\u017c u \u015blimak\u00f3w, szczur\u00f3w, kot\u00f3w, ps\u00f3w, koni i tak\u017ce u ludzi. Proste przyk\u0142ady habituacji, kt\u00f3re ka\u017cdy z was zna z \u017cycia codziennego – nie czujemy zapachu w\u0142asnych perfum, smrodku konia, nie przeszkadza nam dotyk naszych ubra\u0144 czy but\u00f3w, nie s\u0142yszymy tykania zegara\u2026 M\u00f3zg szybko si\u0119 uczy, \u017ce bez sensu reagowa\u0107 na jaki\u015b powtarzalny bodziec \u2013 taki kt\u00f3ry nic nie wnosi, bo przecie\u017c ani to jako\u015b przyjemne, ani za bardzo nie boli, wi\u0119c po prostu go ignoruje. A pomy\u015blcie, \u017ce nagle buty was obtar\u0142y, a macie do przej\u015bcia ca\u0142e miasto, nie jest ju\u017c tak \u0142atwo wy\u0142\u0105czy\u0107 m\u00f3zg, \u017ceby ignorowa\u0142 taki bodziec awersyjny (czyli nieprzyjemny), dochodz\u0105 emocje, depresja, l\u0119k, z ka\u017cdym krokiem u\u015bmiech sp\u0142ywa wam z twarzy razem z mejkapem… Percepcja b\u00f3lu to naprawd\u0119 bardzo, bardzo, bardzo z\u0142o\u017cony temat, polecam w wolnej chwili przeczyta\u0107 artyku\u0142 \u201eJak powstaje b\u00f3l? Neurofizjologia b\u00f3lu dla pocz\u0105tkuj\u0105cych\u201d<\/em>[2]. A mo\u017ce widzicie tu pewn\u0105 analogi\u0119 do stosowania w\u0119dzid\u0142a lub \u0142ydki, do kt\u00f3rego momentu przy\u0142o\u017cenie \u0142ydki jest etyczne i fair wobec konia (\u201ebodziec neutralny\u201d), a kiedy zaczyna powodowa\u0107 dyskomfort, b\u00f3l i ju\u017c nie jest tak mi\u0142o i przyjemnie? (wr\u00f3c\u0119 do tego pod koniec artyku\u0142u).<\/p>\n\n\n\n Habituacja jest jednym z najbardziej fundamentalnych proces\u00f3w uczenia si\u0119, kt\u00f3ry pozwala koniom przystosowa\u0107 si\u0119 do dynamicznie zmieniaj\u0105cych si\u0119 warunk\u00f3w \u015brodowiska. Habituacja pozwala odfiltrowywa\u0107 nieistotne bod\u017ace<\/strong>, kt\u00f3rymi jeste\u015bmy dos\u0142ownie bombardowani a skupia\u0107 si\u0119 selektywnie na tych wa\u017cnych. W praktyce oznacza to stopniowe przyzwyczajanie si\u0119 do bod\u017ac\u00f3w trwaj\u0105cych d\u0142ugo lub cz\u0119sto si\u0119 powtarzaj\u0105cych<\/strong>, a\u017c do ca\u0142kowitego zaniku fizjologicznej i psychologicznej odpowiedzi [3]. Habituacja nie jest spowodowana adaptacj\u0105 mechanoreceptor\u00f3w czy zm\u0119czeniem fizycznym, czyli chaotyczne przeganianie Siwka za pomoc\u0105 flagi do momentu a\u017c padnie ze zm\u0119czenia raczej nie spowoduje, \u017ce pokocha t\u0119 flag\u0119 mi\u0142o\u015bci\u0105 wielk\u0105 i b\u0119d\u0105 razem chodzi\u0107 na bryd\u017ca do Karuska z boksu obok. Natomiast jak przedstawisz mu t\u0119 flag\u0119 w odpowiedni spos\u00f3b, to naprawd\u0119 wcale du\u017co nie trzeba, aby nasz Siwens wykoncypowa\u0142, \u017ce ten patyk i ta szmatka razem to nic strasznego i nawet mu to nie przeszkadza, wi\u0119c mo\u017cesz macha\u0107, dotyka\u0107, whatever.<\/p>\n\n\n\n Wszystko wskazuje na to, \u017ce efekty habituacji s\u0105 d\u0142ugotrwa\u0142e (to nie znaczy, \u017ce wieczne bo mo\u017cna w pewnym sensie odwr\u00f3ci\u0107 do zjawisko, dwa poj\u0119cia do sprawdzenia jako praca domowa: sensytyzacja i dyshabituacja), a tak\u017ce w pewnym zakresie specyficzne dla konkretnych bod\u017ac\u00f3w, to znaczy, \u017ce ko\u0144 wci\u0105\u017c ma mo\u017cliwo\u015b\u0107 odpowiedzi na inne podobne bod\u017ace, ale\u2026 mo\u017ce te\u017c wyst\u0105pi\u0107 ich generalizacja (p\u00f3\u017aniej). Podczas swojego \u017cycia ko\u0144 przyzwyczajany jest naprawd\u0119 do wieeeeeeeelu bod\u017ac\u00f3w \u2013 samoistnie lub z pewn\u0105 pomoc\u0105 cz\u0142owieka, w tym r\u00f3wnie\u017c do sprz\u0119tu wykorzystywanego w piel\u0119gnacji (szczotki, psikacze), podczas jazdy (ochraniacze, siod\u0142o, popr\u0119g, og\u0142owie), do dosiadaj\u0105cego go je\u017ad\u017aca, a tak\u017ce wielu innych, czasem ciut abstrakcyjnych.<\/p>\n\n\n\n Pami\u0119tacie tego noblist\u0119 Erica Kandella i jego super s\u0142awnego \u015blimaka morskiego Aplysia californica<\/em>? (pisa\u0142am o nim tutaj \u2013 LINK). \u015alimak zaraz nam wyt\u0142umaczy jak to si\u0119 dzieje na poziomie mikro, nerw\u00f3w i ma\u0142ych cz\u0105stek. Ten milutki mi\u0119czak, wielko\u015bci prawie ludzkiej d\u0142oni, mieszka sobie na dnie Pacyfiku u wybrze\u017cy Kalifornii. Nie trudno jest si\u0119 w nim zakocha\u0107, ma tylko 20 tysi\u0119cy kom\u00f3rek nerwowych i do tego ca\u0142kiem sporych, jest idealny do bada\u0144 mechanizm\u00f3w uczenia si\u0119 i pami\u0119ci. Ch\u0142opak sp\u0119dza czas w wodzie, wi\u0119c oddycha za pomoc\u0105 skrzeli, sp\u00f3jrzcie na niego jaki jest uroczy na tym filmiku [4]. Je\u015bli rozchylimy jego p\u0142aszczyk (bez skojarze\u0144!) to mo\u017cemy zobaczy\u0107 syfon i skrzele. C\u00f3\u017c ciekawego si\u0119 okaza\u0142o? Je\u015bli we\u017amiemy pipetk\u0119 i psikniemy stru\u017ck\u0105 wody na \u015blimaczy syfon to jego skrzele si\u0119 cofa. Powtarzaj\u0105c to samo 10 razy powodujemy os\u0142abienie odruchu cofania skrzela \u2013 bingo! \u015alimak olewa nasze psikanie, bo krzywda mu si\u0119 nie dzieje i w neuronach czuciowych syfonu dochodzi do zmniejszenia wydzielania neuroprzeka\u017anik\u00f3w. Ka\u017cde kolejne psikni\u0119cie powoduje nap\u0142yw jon\u00f3w wapniowych do zako\u0144cze\u0144 aksonalnych w neuronach czuciowych (jakby z zewn\u0105trz do \u015brodka przez specjalne kana\u0142y), co prowadzi do powstania niewra\u017cliwo\u015bci tych kana\u0142\u00f3w wapniowych, wi\u0119c wap\u0144 nie ma jak si\u0119 dosta\u0107 do \u015brodka i w efekcie mamy obni\u017cenie nap\u0142ywu jon\u00f3w wapnia. W przypadku gdy b\u0119dziemy naprawd\u0119 d\u0142ugo powtarza\u0107 nasz\u0105 zabaw\u0119 w psikanie, rozwinie si\u0119 d\u0142ugotrwa\u0142a habituacja<\/strong>, kt\u00f3ra w miar\u0119 up\u0142ywu czasu staje si\u0119 zale\u017cna od syntezy wielu bia\u0142ek, a nawet obserwuje si\u0119 zmniejszenie liczby synaps. Jeszcze raz powt\u00f3rzmy, habituacja to os\u0142abienie odpowiedzi na bodziec w wyniku jego cz\u0119stego powtarzania, w efekcie czego neurony czuciowe nie pobudzaj\u0105 neuron\u00f3w ruchowych (co wcze\u015bniej bez problemu im wychodzi\u0142o).<\/p>\n\n\n\n Konie s\u0105 z natury neofobiczne, czyli boj\u0105 si\u0119 nieznanego. Cz\u0119sto uznaj\u0105 bod\u017ace (przedmioty) za awersyjne (nieprzyjemne lub po prostu strasznie straszne) ze wzgl\u0119du na ich: wielko\u015b\u0107, nowo\u015b\u0107, blisko\u015b\u0107, nag\u0142e pojawienie si\u0119 w zasi\u0119gu wzroku lub nieprzewidywalny ruch (czasem dobrze znany przedmiot jest trudny do rozpoznania), mimo \u017ce krzywda im si\u0119 nie dzieje. Naturaln\u0105 reakcj\u0105 konia na nowy obiekt jest unikanie go \u2013 dla bezpiecze\u0144stwa. Mo\u017ce objawia\u0107 si\u0119 to delikatnym odsuni\u0119ciem si\u0119 od przyczyny wywo\u0142uj\u0105cej strach, oj, schodki do wsiadania, a\u017c do szybkiej i nag\u0142ej ucieczki w panice, aaaa, wooorek! No tak, niby spora strata energii, ale gdyby okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ten plastikowy worek ma z\u0119by i mo\u017ce odgry\u017a\u0107 nog\u0119, to w\u0142a\u015bnie ten ko\u0144 uratowa\u0142 sobie \u017cycie! \u017by\u0107 albo nie \u017cy\u0107, rozumiecie, ale jak setny raz widzi ten worek, nic si\u0119 nie dzieje, worek nie chce go ugry\u017a\u0107, to mo\u017ce bez sensu jest tak galopowa\u0107? Po unikaniu zwykle nast\u0119puje czujno\u015b\u0107 w stosunku do danego przedmiotu, po czym powolutku budzi si\u0119 ciekawo\u015b\u0107 do niego i ch\u0119\u0107 eksploracji (zbadania, pow\u0105chania, dotkni\u0119cia). Czas trwania r\u00f3\u017cnych faz waha si\u0119 od kilku sekund do kilkunastu minut i zale\u017cy cz\u0119\u015bciowo od samego bod\u017aca, a cz\u0119\u015bciowo od indywidualnych r\u00f3\u017cnic w poziomie strachu i ciekawo\u015bci u danego konia [5, 6]. W ciekawym badaniu Leiner i wsp. (2011) przedstawili du\u017cej grupie koni r\u00f3\u017cne nowe przedmioty i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce u wi\u0119kszo\u015bci badanych koni mo\u017cna by\u0142o wyr\u00f3\u017cni\u0107 nast\u0119puj\u0105ce po sobie fazy reakcji na nie: (1) etap rozpoznawania obiekt\u00f3w i oceny – objawia\u0142 si\u0119 przez wyd\u0142u\u017cenie g\u00f3rnej wargi i napi\u0119cie mi\u0119\u015bni szyi (uniesienie g\u0142owy), (2) etap umiarkowanej reakcji – dla kt\u00f3rej charakterystyczne by\u0142o parskanie, niewielka reakcja unikania i zwi\u0119kszenie cz\u0119sto\u015bci skurcz\u00f3w serca. W (3) etapie obserwowano siln\u0105 reakcj\u0119 charakteryzuj\u0105c\u0105 si\u0119 znacznym wzrostem cz\u0119sto\u015bci skurcz\u00f3w serca i ucieczk\u0105 [7].<\/p>\n\n\n\n Wracaj\u0105c do samej habituacji, to we\u017amy sobie dla przyk\u0142adu dwa s\u0142odkie kucyki, kt\u00f3rym w\u0142a\u015bnie przygotowali\u015bmy nowiutkie i \u015bwie\u017cutkie pastwisko, na kt\u00f3rym nigdy wcze\u015bniej nie by\u0142y. Niestety tak wysz\u0142o, \u017ce przylega ono do linii kolejowej, gdzie kilkadziesi\u0105t razy dziennie przeje\u017cd\u017ca z sykiem, \u0142oskotem i tr\u0105bieniem wielgachny, najstraszniejszy na \u015bwiecie poci\u0105g towarowy. Dobrze wiecie co si\u0119 b\u0119dzie dzia\u0142o. Za pierwszym razem dzida, gwa\u0142tu, rety, uciekamy, za drugim, trzecim mo\u017ce te\u017c, ale po pewnym czasie kucyki b\u0119d\u0105 mia\u0142y te poci\u0105gi totalnie w\u2026 ogonie i na pewno nie oderw\u0105 si\u0119 od pyszniutkiej trawki, \u017ceby po razy kolejny sprawdza\u0107, \u017ce nic z\u0142ego si\u0119 nie dzieje. Ta dam! Nast\u0105pi\u0142a samoistna habituacja<\/strong>. A wyobra\u017acie sobie, \u017ce zamiast pastwiska zrobili\u015bmy tam plac do jazdy, na kt\u00f3ry te kuce chodz\u0105 na jazd\u0119 pod ma\u0142ymi dzie\u0107mi\u2026 Najgorszy mo\u017cliwy scenariusz ever! Jeste\u015bcie sobie to w stanie wyobrazi\u0107? Poci\u0105gi, kuce, dzieci, upadki, wypadki, normalnie jedna wielka masakra, o habituacji mo\u017cemy zapomnie\u0107, bo wzmocnione* zostan\u0105 inne zachowania. Czy mo\u017cna co\u015b z tym zrobi\u0107? Bezpiecze\u0144stwo przy koniach to podstawa i tu z pomoc\u0105 przychodz\u0105 nam techniki desensytyzacji, czyli metody stosowane w celu uzyskania habituacji.<\/p>\n\n\n\n Systematyczna desensytyzacja <\/strong>(ang. systematic desensitisation<\/em>) –<\/strong> termin odnosi si\u0119 do stopniowego<\/strong> przyzwyczajania si\u0119 do bod\u017aca wywo\u0142uj\u0105cego pobudzenie, strach, ucieczk\u0119 (w opinii konia bod\u017aca nieprzyjemnego czyli awersyjnego) i jest powszechnie stosowan\u0105 technik\u0105 w \u015brodowisku je\u017adzieckim. Ten proces u zwierz\u0105t jest adaptacj\u0105 techniki psychoterapeutycznej stosowanej u ludzi. W kontrolowanej sytuacji, na spokojnie, cisza, spok\u00f3j, ko\u0144 jest wystawione na niski poziom bod\u017aca wywo\u0142uj\u0105cego pobudzenie i nagradzany* w momencie gdy rozlu\u017ani si\u0119 lub wykazuje odpowiedni\u0105 reakcj\u0119 (np. stoi spokojnie). Zwi\u0119kszenie poziomu bod\u017aca nie nast\u0119puje, dop\u00f3ki zwierz\u0119 w pe\u0142ni nie zaakceptuje poprzedniego poziomu. W ten spos\u00f3b stopniowo podnosi si\u0119 pr\u00f3g odpowiedzi.<\/p>\n\n\n\n We\u017amy sobie konia o dumnym imieniu Harmider, kt\u00f3ry boi si\u0119 aerozoli, psikaczy na muchy, superszajn\u00f3w itd. \u2013 roz\u0142\u00f3\u017cmy jego strach na czynniki pierwsze z podzia\u0142em na zmys\u0142y: wygl\u0105d butelki, zapach p\u0142ynu, dotyk aerozolu na sk\u00f3rze\u2026 Przygotujmy plan dzia\u0142ania. Pierwszym krokiem mo\u017ce by\u0107 zbli\u017canie si\u0119 do niego z aerozolem, przedstawienie go do pow\u0105chania i g\u0142adzenie go po ciele butelk\u0105 (bez rozpylania), ma to pom\u00f3c Harmiderowi przyzwyczai\u0107 si\u0119 do cech wizualnych bod\u017aca awersyjnego<\/strong>. Kiedy ko\u0144 nie wykazuje strachu, nast\u0119pnym krokiem jest rozpylanie bezzapachowego p\u0142ynu (np. wody) z odleg\u0142o\u015bci kilku metr\u00f3w, ale nie do konia tylko w przeciwnym kierunku, ma to stopniowo przyzwyczaja\u0107 konia do d\u017awi\u0119ku bod\u017aca awersyjnego<\/strong>. Nast\u0119pnie nale\u017cy powoli podchodzi\u0107 coraz bli\u017cej konia wci\u0105\u017c rozpylaj\u0105c wod\u0119 w przeciwnym kierunku, a kiedy zwierz\u0119 nie wykazuje \u017cadnych reakcji obronnych, mo\u017cna stopniowo kierowa\u0107 strumie\u0144 aerozolu do konia. Przed bezpo\u015brednim rozpyleniem na sier\u015b\u0107 konia, najpierw warto pog\u0142aska\u0107 konia r\u0119k\u0105 i delikatnie spryska\u0107 swoj\u0105 d\u0142o\u0144. Na wszystkich etapach wa\u017cne jest nagradzanie* konia tylko za odpowiednie reakcje, czyli aerozol powinien zosta\u0107 usuni\u0119ty lub rozpylanie zako\u0144czone w momencie, gdy ko\u0144 stoi nieruchomo \u2013 wa\u017cna jest obserwacja i wyczucie czasu, je\u015bli przerwiemy psikanie w czasie gdy ko\u0144 ucieka i panikuje uczymy go czego\u015b odwrotnego. Pozytywne wzmocnienie* (przysmak lub drapanie po k\u0142\u0119bie) mo\u017ce by\u0107 wykorzystane jako dodatkowy wzmacniacz dla odpowiedniego zachowania.<\/p>\n\n\n\n Przeciwwarunkowanie<\/strong> (ang. counterconditioning<\/em>) – termin ten odnosi si\u0119 do uczenia reakcji przeciwnej do niepo\u017c\u0105danej, technika ta ma na celu zast\u0105pienie reakcji w naszej opinii niew\u0142a\u015bciwej now\u0105 reakcj\u0105 i jest szeroko stosowana w po\u0142\u0105czeniu z systematyczna desensytyzacj\u0105. W praktyce ko\u0144 otrzymuje w jednym czasie co\u015b mi\u0142ego i niemi\u0142ego \u2013 jednocze\u015bnie prezentowany jest bodziec wywo\u0142uj\u0105cy pobudzenie wraz z czym\u015b przyjemnym, czyli najpro\u015bciej smaczkiem. Dla przyk\u0142adu, nasz ko\u0144 Zyziek boi si\u0119 obiekt\u00f3w na ziemi, a widz\u0105c kawa\u0142ek folii wykazuje siln\u0105 reakcj\u0119 unikania, w ty\u0142 zwrot, dzida i tyle go widzieli. Praktycznym rozwi\u0105zaniem w technice przeciwwarunkowania mo\u017ce by\u0107 umieszczenie na folii lub jej w pobli\u017cu ulubionego pokarmu \u2013 marcheweczki, jabuszeczka. Ko\u0144 musi mie\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 swobodnej eksploracji straszaka i odnalezienia smaczka, dajmy czas samoistnej habituacji \u2013 im bardziej si\u0119 boi, tym wi\u0119cej czasu b\u0119dzie potrzebowa\u0142. Taki dodany bodziec, kt\u00f3ry wywo\u0142uje po\u017c\u0105dan\u0105 reakcj\u0119, czyli podej\u015bcie, jest sprzeczny z pierwotn\u0105 niepo\u017c\u0105dan\u0105 reakcj\u0105 unikania. Je\u015bli ko\u0144 jest cz\u0119sto wystawiany na kontakt z przedmiotami na ziemi na kt\u00f3rych le\u017c\u0105 smako\u0142yki, to po pewnym czasie nauczy si\u0119, \u017ce pierwotnie straszne obiekty s\u0105 teraz czynnikiem prognostycznym pozytywnego wydarzenia i mo\u017ce lepiej warto sprawdzi\u0107 czy nie ma tam smaczka.<\/p>\n\n\n\n Zacienianie <\/strong>(ang. overshadowing<\/em>) \u2013 ten termin opisuje zjawisko przyzwyczajenia si\u0119 do najmniej znacz\u0105cego bod\u017aca, podczas gdy dwa lub wi\u0119cej bod\u017ac\u00f3w rywalizuje o t\u0119 sam\u0105 odpowied\u017a, a s\u0105 prezentowane jednocze\u015bnie. W praktycznym treningu koni zacienianie jest skuteczn\u0105 metod\u0105 desensytyzacji na bod\u017ace, takie jak strzy\u017cenie, zastrzyki lub inne inwazyjne zabiegi. Jak dobrze wiemy, tego rodzaju procedury cz\u0119sto wywo\u0142uj\u0105 reakcj\u0119 ucieczki u koni. W pierwszej kolejno\u015bci musimy nauczy\u0107 naszego konia Rysia konkretnej ma\u0142o przyjemnej reakcji ruchowej. Na przyk\u0142ad wymagamy by Ryszard porusza\u0142 si\u0119 krok w prz\u00f3d, a nast\u0119pnie krok w ty\u0142 na uwi\u0105zie i kantarze. Nauk\u0119 nale\u017cy kontynuowa\u0107 do czasu a\u017c Rysio-pysio b\u0119dzie reagowa\u0142 od najdelikatniejszych sygna\u0142\u00f3w. Podczas stresuj\u0105cego zabiegu np. golenia maszynk\u0105\/zastrzyk\u00f3w u\u017cywamy wcze\u015bniej wyuczonej reakcji (krok\u00f3w w prz\u00f3d i w ty\u0142), kt\u00f3ra staje si\u0119 bod\u017acem konkurencyjnym dla golenia i dzia\u0142a jak pewnego rodzaju \u201ezacienienie\u201d nieprzyjemnego zabiegu. Ko\u0144 musi by\u0107 niezawodnie wyszkolony za pomoc\u0105 warunkowania instrumentalnego*, aby da\u0107 si\u0119 prowadzi\u0107 bez opor\u00f3w w prz\u00f3d i w ty\u0142 nawet w warunkach stresowych. Mniej istotny bodziec albo ju\u017c nie wywo\u0142uje reakcji albo wywo\u0142uje bardzo s\u0142ab\u0105 reakcj\u0119 w por\u00f3wnaniu do bardziej znacz\u0105cego bod\u017aca. Procedura ta jest najbardziej skuteczna, je\u015bli proces rozpoczyna si\u0119 na najni\u017cszym poziomie pobudzenia, powoli z wyczuciem zwi\u0119ksza intensywno\u015b\u0107, krok, po kroku, etapami. Zacienienie r\u00f3\u017cni si\u0119 od systematycznej desensytyzacji i przeciwwarunkowania g\u0142\u00f3wnie z powodu wykorzystania reakcji ruchowej.<\/p>\n\n\n\n Zatapianie <\/strong>(ang. flooding<\/em>) \u2013 w metodzie tej zwierz\u0119 pozostaje eksponowane na czynnik wywo\u0142uj\u0105cy strach i ma si\u0119 z nim zmierzy\u0107 dop\u00f3ki reakcja na czynnik nie ustanie\u2026 powiedzia\u0142abym, \u017ce to takie wrzucenie dziecka kt\u00f3re nie umie p\u0142ywa\u0107 na g\u0142\u0119bok\u0105 wod\u0119. W przeciwie\u0144stwie do systematycznej desenstyzacji, przeciwwarunkowania i zacieniania, w przypadku zatpiania nie ma stopniowego przyzwyczajenia si\u0119 do bod\u017aca, nie ma tej etapowo\u015bci, ma\u0142ych kroczk\u00f3w. Zamiast tego ko\u0144 jest zmuszony do wytrzymania silnego bod\u017aca awersyjnego, zwykle przez d\u0142u\u017cszy okres czasu. Metoda ta zosta\u0142a pierwotnie opracowana w celu leczenia ludzkich fobii i uznana za mniej czasoch\u0142onn\u0105 a bardziej skuteczn\u0105 w por\u00f3wnaniu do systematycznej desensytyzacji. Istnieje du\u017ce ryzyko jej nieprawid\u0142owego przeprowadzenia, a tak\u017ce wyst\u0105pienia u konia wyuczonej bezradno\u015bci<\/strong>. W tym przypadku ko\u0144 b\u0119dzie spokojny, nawet apatyczny. Na pierwszy rzut oka b\u0119dzie wygl\u0105da\u0142 jakby tolerowa\u0142 bod\u017ace awersyjne, ale nale\u017cy by\u0107 \u015bwiadomym, \u017ce jego dobrostan jest powa\u017cnie zagro\u017cony. Wyobra\u017a sobie, \u017ce uwi\u0105zujesz konia i wystawiasz na pr\u00f3b\u0119 foliowego worka, od razu z ca\u0142\u0105 moc\u0105 machasz t\u0105 reklam\u00f3w\u0105 a\u017c bidny ko\u0144 zrozumie, \u017ce ucieczka jest niemo\u017cliwa i ostatecznie \u201euspokoi si\u0119\u201d. Czy taka \u201eterapia szokowa\u201d sprawi, \u017ce ko\u0144 b\u0119dzie w przysz\u0142o\u015bci \u0142atwiej akceptowa\u0142 r\u00f3\u017cne nowe przedmioty, kt\u00f3re spotka podczas treningu? Drugie pytanie: czy sam chcia\u0142by\u015b wyl\u0105dowa\u0107 w zamkni\u0119tym pomieszczeniu pe\u0142nym paj\u0105k\u00f3w maj\u0105c arachnofobi\u0119?<\/p>\n\n\n\n Warunkowanie podej\u015bcia<\/strong> (ang. approach conditioning<\/em>) – metoda ta wykorzystuje naturaln\u0105 tendencj\u0119 koni do eksploracji i zbli\u017cania si\u0119 do nieznanych obiekt\u00f3w w po\u0142\u0105czeniu z systematyczn\u0105 desensytyzacj\u0105. Technika ta zosta\u0142a z powodzeniem stosowana u koni, kt\u00f3re boj\u0105 si\u0119 ci\u0105gnik\u00f3w, koparek, motocykli… Ko\u0144 Diablo jest zach\u0119cany przez je\u017ad\u017aca, by zbli\u017cy\u0142 si\u0119 do strasznego przedmiotu \u2013 ma\u0142ego traktorka do r\u00f3wnania hali, ale gdy tylko zbli\u017ca si\u0119 do niego – traktorek powinien \u201eucieka\u0107\u201d (czyli samo podej\u015bcie konia jest wzmocnione*). Mo\u017cna da\u0107 sygna\u0142 do zatrzymania, zanim Diablo wy\u0142\u0105czy my\u015blenie i zacznie panikowa\u0107, tak by traktor mia\u0142 czas i odjecha\u0142 jeszcze dalej. Nast\u0119pnie Diablo nadrabia zwi\u0119kszon\u0105 odleg\u0142o\u015b\u0107 od pojazdu. Gdy tylko nasz piekielny ko\u0144 zaczyna zwalnia\u0107, zostaje zatrzymany i ca\u0142\u0105 procedura si\u0119 powtarza. Diablo jest zach\u0119cany do ponownego podej\u015bcia i za ka\u017cdym razem zostaje zatrzymany zanim ostatecznie zbli\u017cy si\u0119 do maszyny. Zatrzymywanie zwi\u0119ksza jego motywacj\u0119 do ponownego zbli\u017cania si\u0119. Trwa to tak d\u0142ugo, a\u017c Diabe\u0142 faktycznie nawi\u0105\u017ce bezpo\u015bredni kontakt i zapozna si\u0119 z traktorkiem. W powolny naturalny spos\u00f3b ko\u0144 oswaja sw\u00f3j strach, poniewa\u017c w tej odwr\u00f3conej sytuacji to pojazd \u201eucieka\u201d, a ko\u0144 go goni.<\/p>\n\n\n\n Mieszanie bod\u017ac\u00f3w<\/strong> (ang. stimulus blending<\/em>) – metoda ta wykorzystuje bodziec do kt\u00f3rego ko\u0144 wcze\u015bniej si\u0119 przyzwyczai\u0142, w celu przyzwyczajenia do bod\u017aca wywo\u0142uj\u0105cy strach, ale bardzo przypominaj\u0105cego ten pierwszy. Na przyk\u0142ad ko\u0144 Figo boi si\u0119 aerozoli, ale nie boi si\u0119 polewania wod\u0105 po swoim ciele. Pocz\u0105tkowo aerozol jest wprowadzany podczas polewania Figo wod\u0105 na zmoczonej ju\u017c sier\u015bci. D\u017awi\u0119k oraz uczucie wody na ciele konia b\u0119dzie stopniowo miesza\u0142o si\u0119 z nowym d\u017awi\u0119kiem i uczuciem rozpylanego aerozolu. Bodziec awersyjny jest mniej wyra\u017any i jego identyfikacja jest dla konia do\u015b\u0107 trudna. Polewanie wod\u0105 mo\u017cna nast\u0119pnie zmniejsza\u0107 i ostatecznie zako\u0144czy\u0107, po czym ko\u0144 Figo powinien wykazywa\u0107 przyzwyczajenie tak\u017ce do nowego bod\u017aca (pami\u0119tamy o wyczuciu, etapach, obserwacji).<\/p>\n\n\n\n Czy mo\u017cna jednoznacznie powiedzie\u0107, \u017ce jedna technika desensytyzacji jest lepsza od drugiej? Christensen i wsp. (2006) badali r\u00f3\u017cne metody uczenia si\u0119 \u2013 zatapianie (czyli bodziec na maxa), systematyczn\u0105 desensytyzacj\u0119 (stopniowo) i uczenie asocjacyjne z wykorzystaniem wzmocnienia pozytywnego* (smaczek) prezentuj\u0105c koniom bia\u0142\u0105 foliow\u0105 reklam\u00f3wk\u0119 [9] . Rejestrowano cz\u0119sto\u015b\u0107 skurcz\u00f3w serca i reakcje behawioralne. Konie, kt\u00f3re przyzwyczaja\u0142y si\u0119 do bod\u017aca stopniowo (systematyczna desensytyzacja), potrzebowa\u0142y mniej sesji treningowych, aby nauczy\u0107 si\u0119 reagowa\u0107 spokojnie na reklam\u00f3wk\u0119 i rzadziej obserwowano u nich dzikie ucieczki w panice. Autorzy stwierdzili, \u017ce systematyczna desensytyzacja jest najbardziej skuteczn\u0105 i do tego \u0142agodn\u0105 metod\u0105<\/strong> przyzwyczajania koni do przera\u017caj\u0105cych bod\u017ac\u00f3w. W metodzie z wykorzystaniem wzmocnienia pozytywnego konie by\u0142y zach\u0119cane do zbadania reklam\u00f3wki za pomoc\u0105 jedzenia. Mimo i\u017c jedzenie jest bardzo silnym czynnikiem motywuj\u0105cym i najcz\u0119\u015bciej stosowanym wzmacniaczem w badaniach proces\u00f3w uczenia si\u0119 koni, to wed\u0142ug Christensen i wsp. u\u017cycie jedzenia w celu zmniejszenia strachu jest nieefektywne. W kolejnym do\u015bwiadczeniu Christensen (2012), bada\u0142a habituacj\u0119 wykorzystuj\u0105c wzmocnienie negatywne* w oparciu o technik\u0119 zacieniania. Konie z grupy badanej by\u0142y motywowane do podej\u015bcia do nieznanego obiektu przez nacisk kantara, liny, lekkie pukanie bacikiem po \u0142opatce i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce za ka\u017cdym razem szybciej podchodzi\u0142y do strasznego potwora w por\u00f3wnaniu do zwierz\u0105t z grupy kontrolnej, kt\u00f3re mia\u0142y mo\u017cliwo\u015b\u0107 swobodnego eksplorowania [10]. Motywowanie koni do zbli\u017cenia si\u0119 do nowych obiekt\u00f3w przyspiesza proces habituacji, ALE r\u00f3wnie\u017c zwi\u0119ksza reakcj\u0119 stresow\u0105.<\/p>\n\n\n\n Jak ju\u017c zauwa\u017cyli\u015bcie to wszystkie techniki w pewnym stopniu si\u0119 na siebie nak\u0142adaj\u0105 i mog\u0105 by\u0107 u\u017cywane jednocze\u015bnie (korzystne jest \u0142\u0105czenie systematycznej desensytyzacji z inn\u0105 technik\u0105). Najwa\u017cniejsze jest to, by w ka\u017cdej sytuacji bra\u0107 pod uwag\u0119 poziom stresu <\/strong>nak\u0142adanego na konia, ponadto niekt\u00f3re techniki desensytyzacji zadzia\u0142aj\u0105 super z jednym koniem w jednej sytuacji, ale mog\u0105 nie by\u0107 odpowiednie dla innego konia, albo dla tego samego konia w innej sytuacji. Dobry trener zawsze ocenia odpowied\u017a konia, tu i teraz, i dostosowuje odpowiednio swoje metody treningowe. Na przyk\u0142ad mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 konieczne zmniejszenie intensywno\u015bci jakiego\u015b bod\u017aca, \u017ceby ko\u0144 mia\u0142 szans\u0119 odpowiedzie\u0107 prawid\u0142owo i m\u00f3g\u0142 by\u0107 za to nagrodzony lub nawet niezb\u0119dna b\u0119dzie zmiana stosowanej techniki. Nie b\u00f3jmy si\u0119 zrobi\u0107 kroku w ty\u0142, zawsze lepiej jest dopasowa\u0107 tempo do konia, da\u0107 mu wyrazi\u0107 siebie, ni\u017c rzuci\u0107 biedaka do basenu i patrze\u0107 czy utonie czy sobie poradzi. Szybko\u015b\u0107 i prawdopodobie\u0144stwo habituacji zale\u017cy od samej natury bod\u017aca (zazwyczaj facet z twarz\u0105 clowna b\u0119dzie mniej straszny ni\u017c ten sam clown na rowerze, z balonami, tr\u0105bi\u0105cy i wykrzykuj\u0105cy zabawne powiedzonka), od zakresu prezentacji i regularno\u015bci w kontaktach ze straszakiem. Wa\u017cne jest by kontynuowa\u0107 prezentacj\u0119 tych strasznych rzeczy regularnie, na poziomie ciut wy\u017cszym ni\u017c ten pierwszy pocz\u0105tkowy, bo efekty habituacji mimo i\u017c mog\u0105 by\u0107 d\u0142ugotrwa\u0142e nie s\u0105 wieczne i bez powt\u00f3rze\u0144, po jakim\u015b czasie zn\u00f3w wracamy do punktu wyj\u015bcia.<\/p>\n\n\n\n Fenomenem zwi\u0105zanym z habituacj\u0105 jest generalizacja bod\u017ac\u00f3w – gdy obserwujemy habituacj\u0119 w stosunku do bod\u017aca podobnego w pewien spos\u00f3b do takiego, kt\u00f3ry ko\u0144 wcze\u015bniej zaakceptowa\u0142. Leiner i Fendt (2011) wykazali, \u017ce habituacja koni do bia\u0142o-niebieskiej parasolki nie wp\u0142ywa na to, \u017ce mniej boj\u0105 si\u0119 pomara\u0144czowej plandeki \u2013 ale to dwa zupe\u0142nie r\u00f3\u017cne obiekty [7]. W innym badaniu Christensen i wsp. (2008) badali habituacj\u0119 koni do sze\u015bciu obiekt\u00f3w (o r\u00f3\u017cnym kszta\u0142cie i kolorze)[11]. Przez kolejne 6 dni obiekty by\u0142y stawiane obok wiaderka z jedzonkiem (troch\u0119 zach\u0119ta, troch\u0119 \u0142ap\u00f3wka) w dobrze znanym \u015brodowisku \u2013 taka jakby biegalnia 10×10. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce konie nie wykaza\u0142y \u017cadnej generalizacji i reagowa\u0142y tak samo w przypadku nowego obiektu podczas ka\u017cdego kolejnego dnia badania. Jednak w drugiej cz\u0119\u015bci eksperymentu te same przedmioty zosta\u0142y owini\u0119te niebieskim papierem i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce faktycznie pierwszego dnia obiekt by\u0142 traktowany jako zupe\u0142nie nowy, ale na drugi dzie\u0144 i w dniach kolejnych ka\u017cdy obiekt by\u0142 traktowany jako dobrze znany – wyst\u0105pi\u0142a generalizacja bod\u017aca. Wyniki sugeruj\u0105, \u017ce konie mog\u0105 uog\u00f3lni\u0107 bod\u017ace je\u015bli maj\u0105 one jak\u0105\u015b cech\u0119 wsp\u00f3ln\u0105 (tutaj \u2013 niebieski papier). W takim razie dla lepszego efektu wykorzystania fenomenu generalizacji w treningu koni nale\u017ca\u0142oby zmienia\u0107 tylko jedn\u0105 cech\u0119 przedstawianego obiektu np. najpierw habituacja do czarnej parasolki, nast\u0119pnym razem do bia\u0142ej, p\u00f3\u017aniej parasolka w innym miejscu itd. Pytanie \u2013 je\u015bli ko\u0144 wyjecha\u0142 na zawody i akurat rzuca \u017cabami, bo jak inaczej, to b\u0119dzie pami\u0119ta\u0142, \u017ce prze\u0107wiczyli\u015bmy z nim wszystkie parasolkowe kombinacje? Czy zmiana miejsca plus stres podczas zawod\u00f3w plus parasolka, kt\u00f3r\u0105 w teorii zna, ale na pewno nie jest TAKA SAMA jak ta w domu spowoduj\u0105, \u017ce wyst\u0105pi generalizacja i ko\u0144 powie \u201eaaaa spoko, to taka parasolka, tyle razy j\u0105 widzia\u0142em, nic strasznego si\u0119 nie stani<\/em>e\u201d czy raczej \u201epotw\u00f3r, w nogi, ratuj si\u0119 kto mo\u017ce<\/em>!\u201d?<\/p>\n\n\n\n W kontynuacji badania (Christensen i wsp. 2011) konie by\u0142y zapoznawane z wieloma obiektami naraz (pi\u0119\u0107 przedmiot\u00f3w ustawionych obok siebie w p\u00f3\u0142kolu), a konie z grupy kontrolnej zapoznano z samym miejscem badania, bez obiekt\u00f3w [6]. W pierwszym te\u015bcie konie z grupy badanej bez problemu rozpozna\u0142y pojedynczy obiekt, kt\u00f3ry wcze\u015bniej by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 z\u0142o\u017conego obiektu i by\u0142y mniej zestresowane od grupy kontrolnej, kt\u00f3ra widzia\u0142a ten obiekt po raz pierwszy. Co ciekawe w kolejnym eksperymencie konie z grupy badanej zareagowa\u0142y spokojniej na zupe\u0142nie nowy obiekt, co sugeruje, \u017ce by\u0142y one zdolne do generalizacji obiektu. Ponadto zaobserwowano u nich wzrost zachowania eksploracyjnego, gdy obiekty w obr\u0119bie z\u0142o\u017conego obiektu zmieni\u0142y kolejno\u015b\u0107 ustawienia czy lokalizacj\u0119, a przy tym nie zanotowano wzrostu cz\u0119sto\u015bci skurcz\u00f3w serca, co wskazuje, \u017ce konie nie by\u0142y jako\u015b przera\u017cone tymi zmianami. Wyniki te pokazuj\u0105, \u017ce mo\u017cliwe jest zwi\u0119kszenie generalizacji u koni poprzez jednoczesne przyzwyczajenie ich do wielu kolor\u00f3w i kszta\u0142t\u00f3w. Oznacza to, \u017ce korzystnym mo\u017ce by\u0107 stymulowanie koni w ich domowym \u015brodowisku na przyk\u0142ad na pastwisku, gdzie mo\u017cna porozk\u0142ada\u0107 wiele r\u00f3\u017cnych straszyde\u0142 na raz \u2013 pi\u0142ki, plastikowe s\u0142upki ze wst\u0105\u017ckami, zabezpieczone plandeki i inne bezpieczne rzeczy, jednak efekt takiej ekspozycji wymaga dalszych bada\u0144.<\/p>\n\n\n\n M\u0142ody surowy ko\u0144, powiedzmy Szczypiorek, musi do\u015bwiadczy\u0107 habituacji na bardzo wiele r\u00f3\u017cnych bod\u017ac\u00f3w. Najcz\u0119\u015bciej stosowan\u0105 technik\u0105 jest zatapianie o niskiej cz\u0119stotliwo\u015bci, wi\u0119c w ten spos\u00f3b ko\u0144 poznaje og\u0142owie, siod\u0142o, czaprak, ochraniacze, derk\u0119 czy zapi\u0119cie popr\u0119gu. Popr\u0119g uciska klatk\u0119 piersiow\u0105 i w przypadku niekt\u00f3rych koni habituacja do jego nacisku mo\u017ce by\u0107 wyzwaniem, niekt\u00f3re konie reaguj\u0105 nad-reaktywnie podczas pierwszego dopinania popr\u0119gu i mo\u017ce mie\u0107 to zwi\u0105zek w r\u00f3\u017cnicach we wra\u017cliwo\u015bci klatki piersiowej. Pojawiaj\u0105 si\u0119 g\u0142osy, \u017ce nadwra\u017cliwo\u015b\u0107 na nacisk popr\u0119gu mo\u017ce by\u0107 efektem traumy podczas porodu, ale nie ma na to wiarygodnych danych [8]. Ko\u0144 r\u00f3wnie\u017c musi si\u0119 przyzwyczai\u0107 do obecno\u015bci je\u017ad\u017aca na grzbiecie. Podczas podstawowego szkolenia, zaje\u017cd\u017cania, pierwszym krokiem mo\u017ce by\u0107 akceptacja osoby nad nim, czyli na przyk\u0142ad stoj\u0105cej na p\u0142ocie obok konia (lub na schodkach) i trener zamiast rach-ciach wskoczy\u0107 na konia niczym dzikie rodeo mo\u017ce w m\u0105dry spos\u00f3b roz\u0142o\u017cy\u0107 na ma\u0142e etapiki, krok po kroku, samo wsiadanie \u2013 przyzwyczajanie do ci\u0119\u017caru, do ruch\u00f3w itd. Nie m\u00f3wi\u0119 nic odkrywczego, wiem, wiem, ale mo\u017ce kto\u015b nie wie.<\/p>\n\n\n\n Najcz\u0119\u015bciej (poza dosiadem) to \u0142ydki i wodze s\u0105 g\u0142\u00f3wnymi pomocami do komunikacji z koniem i to w\u0142a\u015bnie bod\u017ace pochodz\u0105ce od n\u00f3g i r\u0105k je\u017ad\u017aca powoduj\u0105 najwi\u0119cej problem\u00f3w. Ko\u0144 uczy si\u0119 odpowiedzi na zasadach warunkowania sprawczego \u2013 a dok\u0142adnie wzmocnienia negatywnego, w przypadku kt\u00f3rego zabranie nacisku nagradza (wzmacnia) reakcj\u0119. Dzia\u0142anie w\u0119dzid\u0142em i \u0142ydk\u0105 nie s\u0105 neutralnymi bod\u017acami <\/strong>\u2013 nie chcemy, \u017ceby ko\u0144 przyzwyczai si\u0119 do tych bod\u017ac\u00f3w, bo w trakcie jazdy oczekujemy od niego odpowiedzi. Zwi\u0119kszenie nacisku \u0142ydek lub wodzy powy\u017cej okre\u015blonego progu ma by\u0107 zazwyczaj sygna\u0142em do przyspieszenia, zwolnienia lub zmiany kierunku. Je\u017adziec nigdy nie powinien dopu\u015bci\u0107 do wyst\u0105pienia habituacji w przypadku tych pomocy. W\u0119dzid\u0142o w pysku, ok niech b\u0119dzie, \u0142ydka przy boku, dam rad\u0119 z tym \u017cy\u0107 \u2013 i tu jest granica habituacji, ale nie majzlowanie i kopniaki co sekund\u0119! Okre\u015ble\u0144 “twardy w pysku” i “nieczu\u0142y na \u0142ydk\u0119” u\u017cywa si\u0119 do opisania koni, kt\u00f3re w pewnym stopniu wykazuj\u0105 habituacj\u0119 na dzia\u0142anie r\u0119ki i \u0142ydki je\u017ad\u017aca. Niestety takie przyzwyczajenie wyst\u0119puje cz\u0119sto, poniewa\u017c je\u017ad\u017acy za mocno trzymaj\u0105 lub nawet ci\u0105gn\u0105 za wodze, przez co nacisk wywo\u0142any przez w\u0119dzid\u0142o na pysk konia jest zbyt du\u017cy. Ponadto nie odpuszczaj\u0105 oni nacisku w odpowiednim momencie przez co nie nagradzaj\u0105 odpowiednich reakcji (brak wzmocnienia negatywnego). Ta nieumiej\u0119tno\u015b\u0107 kontrolowania bod\u017aca awersyjnego przez je\u017ad\u017aca mo\u017ce prowadzi\u0107 do wyuczonej bezradno\u015bci <\/strong>u koni, a to negatywnie wp\u0142ywa na dobrostan konia.<\/strong> Je\u015bli jaki\u015b orze\u0142 wpadnie na pomys\u0142, \u017ce za\u0142o\u017cenie silniejszego w\u0119dzid\u0142a pomo\u017ce w problemach z zatrzymaniem, to oczywi\u015bcie, ma racj\u0119. Mo\u017ce i ko\u0144 si\u0119 zatrzyma, raz, mo\u017ce dwa, trzy, \u017ceby unikn\u0105\u0107 b\u00f3lu, ale jest szansa, \u017ce w ko\u0144cu stwierdzi, \u017ce bryk, d\u0119by czy dzida skuteczniej pomog\u0105 temu or\u0142owi na g\u00f3rze nauczy\u0107 si\u0119 lata\u0107. Niestety mo\u017ce te\u017c zamkn\u0105\u0107 si\u0119 w sobie, przymru\u017cy\u0107 oczy i znosi\u0107 w ciszy te orle popisy, niczym kot ra\u017cony pr\u0105dem, po\u0142o\u017cy si\u0119 w k\u0105ciku, nie widz\u0105c nadziei. To si\u0119 nazywa wyuczona bezradno\u015b\u0107. To taka habituacja to rzeczy bardzo, bardzo niemi\u0142ych \u2013 wiecznych kopniak\u00f3w, plomb, bato\u017cenia. Konie mog\u0105 si\u0119 sta\u0107 “twarde w pysku”, poniewa\u017c uznaj\u0105 dzia\u0142anie \u0142ydki, ostrogi lub bata za bodziec bardziej awersyjny i przyzwyczajaj\u0105 si\u0119 do najmniej awersyjnego bod\u017aca (w tym wypadku dzia\u0142ania w\u0119dzid\u0142a). Podczas gdy habituacja do \u0142agodnych bod\u017ac\u00f3w nie wp\u0142ywa na dobrostan zwierz\u0119cia (tak jak w przypadku prawid\u0142owego kontaktu), to prawdopodobnie istnieje pewien pr\u00f3g, gdzie habituacja mo\u017ce skutkowa\u0107 wyuczon\u0105 bezradno\u015bci\u0105. W je\u017adziectwie koncepcja kontaktu cz\u0119sto stanowi zagadk\u0119 zar\u00f3wno dla je\u017ad\u017ac\u00f3w jak i trener\u00f3w (i uwaga spoiler – to w\u0142a\u015bnie kontakt b\u0119dzie tematem nast\u0119pnego wpisu!).<\/p>\n\n\n\n Zdolno\u015b\u0107 konia do przyzwyczajenia si\u0119 do szeregu przera\u017caj\u0105cych bod\u017ac\u00f3w znacznie zwi\u0119ksza bezpiecze\u0144stwo w relacji ko\u0144-cz\u0142owiek<\/strong>, a znalezienie odpowiednich metod zmniejszenia strachu u koni ma wa\u017cne praktyczne zastosowanie. Ponad 50 lat temu (!) Thompson i Spencer (1966) przeprowadzili szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 charakterystyk\u0119 habituacji i podali 9 og\u00f3lnych kryteri\u00f3w, m.in. powtarzanie bod\u017aca powoduje zmniejszenie si\u0119 reakcji, po zaprzestaniu dzia\u0142ania bod\u017ac\u00f3w nast\u0119puje spontaniczna odnowa reakcji, po kolejnych sesjach habituacja staje si\u0119 coraz szybsza, im wi\u0119ksza cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 stymulacji tym szybsza i wi\u0119ksza habituacja, wyst\u0119puje generalizacja bod\u017ac\u00f3w itd. [12] Dla os\u00f3b zainteresowanych zjawiskiem habituacji polecam artyku\u0142 uaktualniaj\u0105cy te kryteria w oparciu o nowe badania [3].<\/p>\n\n\n\n W pi\u0119ciu punktach podsumujmy czego si\u0119 dzisiaj dowiedzieli\u015bmy o habituacji u koni:<\/p>\n\n\n\n P.S. P.P.S. [1] S\u0142ownik BACB: https:\/\/www.bacb.com\/wp-content\/uploads\/English-Polish-Translation-of-Terms_171006.pdf<\/a> <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" C\u00f3\u017c za trudne poj\u0119cie! Habituacja, habilitacja, habitat, habit\u2026 wiele s\u0142\u00f3w na \u201eha\u201d si\u0119 ci\u015bnie, jak to zapami\u0119ta\u0107? Zreszt\u0105 te wymys\u0142y na pewno mnie i mojego konia nie dotycz\u0105, jakie\u015b szarlata\u0144skie czary-mary, ja tu je\u017cd\u017c\u0119 wysokie sporty i nie b\u0119d\u0119 mojego szport-pferda o\u015bmiesza\u0107 jakimi\u015b balonami czy parasolkami, no bez przesady. Niestety, ale tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce habituacja dotyczy ka\u017cdego konia \u2013 wyst\u0119powa\u0142a i wyst\u0119puje u koni dzikich, zdzicza\u0142ych, ma\u0142ych, du\u017cych, chudych, grubych, rekreacyjnych, sportowych, r\u00f3\u017cowych i nawet tych w paski czy z klas\u0105 (i u \u015blimak\u00f3w te\u017c!). Sorry, tak\u0105 mamy biologi\u0119, wi\u0119c mo\u017ce lepiej sprawd\u017a czy naprawd\u0119 wiesz o co w tym chodzi\u2026 1. Czyli chodzi o to ca\u0142e odczulanie? Ojejujeju-oretyrety. Nie wiem dlaczego pojawi\u0142o si\u0119 w \u015brodowisku je\u017adzieckim to okre\u015blenie (o zgrozo) \u201eodczulanie\u201d. Nie, prosz\u0119, nie! Kojarzycie to uczucie jak ogl\u0105dacie sobie tiwi, a tam ko\u0144 \u015bmiga po czworoboku do muzyczki i nagle jaki\u015b spiker na co dzie\u0144 komentuj\u0105cy pi\u0142k\u0119 kopan\u0105 m\u00f3wi \u201eko\u0144 prezentuje si\u0119 w dyscyplinie uje\u017cd\u017cAnia\u201d?! No\u0142, niet, najn, uje\u017cd\u017cenie i uje\u017cd\u017canie to dwa zupe\u0142nie inne s\u0142owa, ka\u017cdy prawdziwy koniarz to wie, tak samo jest z habituacj\u0105 i odczulaniem, i to te\u017c powinien wiedzie\u0107 ka\u017cdy koniarz. Odczulanie to poj\u0119cie medyczne, rodzaj immunoterapii polegaj\u0105cy na podawaniu ma\u0142ych dawek alergenu (to taki ma\u0142y parch powoduj\u0105cy reakcj\u0119 alergiczn\u0105), nie ma nic wsp\u00f3lnego z ko\u0144mi, no chyba, \u017ce nasz ko\u0144 ma alergi\u0119 i chcemy zastosowa\u0107 u niego swoist\u0105 immunoterapi\u0119 alergenow\u0105. Habituacja wyst\u0119puje w literaturze od lat, a tak\u017ce wed\u0142ug s\u0142ownika termin\u00f3w behawioralnych BACB \u2013 Rada Certyfikacyjna Analizy Zachowania (Behavior Analysis Certification Board) termin \u201ehabituation\u201d to po prostu habituacja, i tego si\u0119 trzymajmy, okej? [1]. Mo\u017cemy si\u0119 r\u00f3wnie\u017c spotka\u0107 ze s\u0142owem odwra\u017cliwianie, tutaj sytuacja si\u0119 troch\u0119 komplikuje, ale damy rad\u0119, jeste\u015bcie ze mn\u0105? Desensytyzacja (ang. desensitization) to nie to samo co habituacja, klimat ca\u0142kiem bliski, ju\u017c prawie witamy si\u0119 z g\u0105sk\u0105, ale tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce termin desensytyzacja jest u\u017cywany r\u00f3wnie\u017c w farmakologii, psychologii czy telekomunikacji. W najcudowniejszej na \u015bwiecie farmakologii w skali makro m\u00f3wimy o procesie desensytyzacji, gdy organizm zaczyna tolerowa\u0107 lek, kt\u00f3ry wcze\u015bniej powodowa\u0142 nadwra\u017cliwo\u015b\u0107, a w skali mikro m\u00f3wimy, \u017ce desensytyzaja to os\u0142abienie wra\u017cliwo\u015bci receptora na dzia\u0142anie agonisty (to taka cz\u0105stka pasuj\u0105ca do receptora)… No mo\u017cna to jako\u015b podci\u0105gn\u0105\u0107 pod te konie, ale m\u00f3wili\u015bmy wcze\u015bniej o odwra\u017cliwianiu a nie jakiej\u015b desensytyzacji, wi\u0119c zdecyduj si\u0119 babo. W psychologii, tej ludzkiej, pojawi\u0142o si\u0119 t\u0142umaczenie poj\u0119cia desensytyzacja w\u0142a\u015bnie jako odwra\u017cliwianie i opisuje ono PROCES terapeutyczny polegaj\u0105cy na zmniejszaniu reakcji l\u0119kowej, o, to chyba jeste\u015bmy ju\u017c w domu? Desensytyzacja (odwra\u017cliwianie) to technika, metoda, proces \u2013 co\u015b co prowadzi, tup, tup, krok po kroczku, do wyst\u0105pienia zjawiska habituacji (nieasocjacyjnego procesu uczenia si\u0119). We\u017amy sobie co\u015b pysznego np. kostk\u0119 czekolady, ale akurat dzisiaj chcieliby\u015bmy si\u0119 napi\u0107 takiej pysznej, gor\u0105cej i co najwa\u017cniejsze +\/- p\u0142ynnej do porannego p\u0105czusia z nadzieniem r\u00f3\u017canym (o matko, poziom s\u0142odyczy przekroczy\u0142 dopuszczalne normy), to co mo\u017cemy zrobi\u0107? Mo\u017cemy wykorzysta\u0107 tu r\u00f3\u017cne techniki, \u017ceby j\u0105 roztopi\u0107 \u2013 w gor\u0105cy dzie\u0144 mo\u017cemy wystawi\u0107 tabliczk\u0119 na parapet, mo\u017cemy pr\u00f3bowa\u0107 podgrzewa\u0107 suszark\u0105, albo jak normalni ludzi roztapia\u0107 w k\u0105pieli wodnej. Te wszystkie sposoby, kt\u00f3re mo\u017cemy zastosowa\u0107 to w\u0142a\u015bnie techniki desensytyzacji, kt\u00f3re stosujemy w stosunku do koni. W przypadku czekolady efekt ko\u0144cowy zawsze b\u0119dzie ten sam \u2013 rozkosz w ustach czy sta\u0142a czy p\u0142ynna, w przypadku koni bywa r\u00f3\u017cnie (cz\u0119sto nie chc\u0105 zbyt d\u0142ugo sta\u0107 na parapecie, i klops) \u2013 wyst\u0105pi\u0142a habituacja lub te\u017c niezbyt. [M\u00f3j m\u0105\u017c twierdzi, \u017ce przyk\u0142ad z czekolad\u0105 jest bez sensu, ale to zwyk\u0142y facet, nic nie rozumie, a czekolada zawsze mnie rozumie i ja j\u0105 te\u017c, wi\u0119c sorry, ale zostaje]. Osobi\u015bcie nie lubi\u0119 t\u0142umaczenia \u201eodwra\u017cliwianie\u201d, zaraz w g\u0142owie leci skojarzenie odnerwianie, a jako osoba wra\u017cliwa, nie chcia\u0142abym traci\u0107 wra\u017cliwo\u015bci i si\u0119 odwra\u017cliwia\u0107, dlatego preferuj\u0119 utart\u0105 w farmakologii desensytyzacj\u0119, kt\u00f3ra co prawda brzmi tak samo kosmicznie jak habituacja, ale nie niesie \u017cadnego \u0142adunku emocjonalnego. W psychologii u\u017cywa si\u0119 zar\u00f3wno terminu desensytyzacja jak i odwra\u017cliwianie, jako zamienne, ja lubi\u0119 desenytyzacj\u0119, ale odwra\u017cliwianie te\u017c jest okej, dop\u00f3ki nie myli si\u0119 go z habituacj\u0105. Je\u015bli nadal nie czujecie tej r\u00f3\u017cnicy to mo\u017ce taki mega-naukowy graf tu pomo\u017ce\u2026 2. Czym \u017ce\u015b jest habituacjo? Na pocz\u0105tek ma\u0142a uwaga, procesy uczenia si\u0119 s\u0105 naprawd\u0119 z\u0142o\u017cone i wci\u0105\u017c bardzo s\u0142abo zbadane. Niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce uczenie si\u0119 zwierz\u0105t stosuje si\u0119 do og\u00f3lnych praw, kt\u00f3re jednoznacznie dzia\u0142aj\u0105 we wszystkich sytuacjach, jednak jest to zbyt du\u017ce uproszczenie. Nam ludziom nadanie kategorii i nazw pewnym zjawiskom pomaga stworzy\u0107 wyobra\u017cenie procesu uczenia si\u0119, u\u0142atwia jego zrozumienie, to nie jest co\u015b z\u0142ego, ale podchod\u017amy do tej wiedzy z szacunkiem i otwartym umys\u0142em. Habituacja to najprostsza forma uczenia si\u0119 polegaj\u0105ca na stopniowym zanikaniu reakcji na powtarzaj\u0105cy si\u0119 neutralny bodziec (podstawa piramidy przedstawionej we wpisie o uczeniu si\u0119 koni – KLIK). Klasyfikowana jest jako forma uczenia nieasocjacyjnego, czyli bez utworzenia skojarzenia mi\u0119dzy bod\u017acami, dotyczy zmniejszania reakcji kt\u00f3ra ju\u017c istnieje. W przypadku uczenia si\u0119 asocjacyjnego mamy utworzenie nowej odpowiedzi, nowego skojarzenia dla bod\u017ac\u00f3w, to taki next level, nie b\u0119d\u0119 si\u0119 teraz rozwodzi\u0107, ale o tym te\u017c b\u0119dzie i to ca\u0142kiem nied\u0142ugo. Koniarze habituacj\u0119 najcz\u0119\u015bciej kojarz\u0105 z je\u017adziectwem naturalnym i niebiesk\u0105 p\u0142acht\u0105, okej, ale to tylko cieniutki kawa\u0142ek tortu, habituacja to forma uczenia si\u0119, kt\u00f3ra wyst\u0119puje r\u00f3wnie\u017c u \u015blimak\u00f3w, szczur\u00f3w, kot\u00f3w, ps\u00f3w, koni i tak\u017ce u ludzi. Proste przyk\u0142ady habituacji, kt\u00f3re ka\u017cdy z was zna z \u017cycia codziennego – nie czujemy zapachu w\u0142asnych perfum, smrodku konia, nie przeszkadza nam dotyk naszych ubra\u0144 czy but\u00f3w, nie s\u0142yszymy tykania zegara\u2026 M\u00f3zg szybko si\u0119 uczy, \u017ce bez sensu reagowa\u0107 na jaki\u015b powtarzalny bodziec \u2013 taki kt\u00f3ry nic nie wnosi, bo przecie\u017c ani to jako\u015b przyjemne, ani za bardzo nie boli, wi\u0119c po prostu go ignoruje. A pomy\u015blcie, \u017ce nagle buty was obtar\u0142y, a macie do przej\u015bcia ca\u0142e miasto, nie jest ju\u017c tak \u0142atwo wy\u0142\u0105czy\u0107 m\u00f3zg, \u017ceby ignorowa\u0142 taki bodziec awersyjny (czyli nieprzyjemny), dochodz\u0105 emocje, depresja, l\u0119k, z ka\u017cdym krokiem u\u015bmiech sp\u0142ywa wam z twarzy razem z mejkapem… Percepcja b\u00f3lu to naprawd\u0119 bardzo, bardzo, bardzo z\u0142o\u017cony temat, polecam w wolnej chwili przeczyta\u0107 artyku\u0142 \u201eJak powstaje b\u00f3l? Neurofizjologia b\u00f3lu dla pocz\u0105tkuj\u0105cych\u201d[2]. A mo\u017ce widzicie tu pewn\u0105 analogi\u0119 do stosowania w\u0119dzid\u0142a lub \u0142ydki, do kt\u00f3rego momentu przy\u0142o\u017cenie \u0142ydki jest etyczne i fair wobec konia (\u201ebodziec neutralny\u201d), a kiedy zaczyna powodowa\u0107 dyskomfort, b\u00f3l i ju\u017c nie jest tak mi\u0142o i przyjemnie? (wr\u00f3c\u0119 do tego pod koniec artyku\u0142u). Habituacja jest jednym z najbardziej fundamentalnych proces\u00f3w uczenia si\u0119, kt\u00f3ry pozwala koniom przystosowa\u0107 si\u0119 do dynamicznie zmieniaj\u0105cych si\u0119 warunk\u00f3w \u015brodowiska. Habituacja pozwala odfiltrowywa\u0107 nieistotne bod\u017ace, kt\u00f3rymi jeste\u015bmy dos\u0142ownie bombardowani a skupia\u0107 si\u0119 selektywnie na tych wa\u017cnych. W praktyce oznacza to stopniowe przyzwyczajanie si\u0119 do bod\u017ac\u00f3w trwaj\u0105cych d\u0142ugo lub cz\u0119sto si\u0119 powtarzaj\u0105cych, a\u017c do ca\u0142kowitego zaniku fizjologicznej i psychologicznej odpowiedzi [3]. Habituacja nie jest spowodowana adaptacj\u0105 mechanoreceptor\u00f3w czy zm\u0119czeniem fizycznym, czyli chaotyczne przeganianie Siwka za pomoc\u0105 flagi do momentu a\u017c padnie ze zm\u0119czenia raczej nie spowoduje, \u017ce pokocha t\u0119 flag\u0119 mi\u0142o\u015bci\u0105 wielk\u0105 i b\u0119d\u0105 razem chodzi\u0107 na bryd\u017ca do Karuska z boksu obok. Natomiast jak przedstawisz mu t\u0119 flag\u0119 w odpowiedni spos\u00f3b, to naprawd\u0119 wcale du\u017co nie trzeba, aby nasz Siwens wykoncypowa\u0142, \u017ce ten patyk i ta szmatka razem to nic strasznego i nawet mu to nie przeszkadza, wi\u0119c mo\u017cesz macha\u0107, dotyka\u0107, whatever. Wszystko wskazuje na to, \u017ce efekty habituacji s\u0105 d\u0142ugotrwa\u0142e (to nie znaczy, \u017ce wieczne bo mo\u017cna w pewnym sensie odwr\u00f3ci\u0107 do zjawisko, dwa poj\u0119cia do sprawdzenia jako praca domowa: sensytyzacja i dyshabituacja), a tak\u017ce w pewnym zakresie specyficzne dla konkretnych bod\u017ac\u00f3w, to znaczy, \u017ce ko\u0144 wci\u0105\u017c ma mo\u017cliwo\u015b\u0107 odpowiedzi na inne podobne bod\u017ace, ale\u2026 mo\u017ce te\u017c wyst\u0105pi\u0107 ich generalizacja (p\u00f3\u017aniej). Podczas swojego \u017cycia ko\u0144 przyzwyczajany jest naprawd\u0119 do wieeeeeeeelu bod\u017ac\u00f3w \u2013 samoistnie lub z pewn\u0105 pomoc\u0105 cz\u0142owieka, w tym r\u00f3wnie\u017c do sprz\u0119tu wykorzystywanego w piel\u0119gnacji (szczotki, psikacze), podczas jazdy (ochraniacze, siod\u0142o, popr\u0119g, og\u0142owie), do dosiadaj\u0105cego go je\u017ad\u017aca, a tak\u017ce wielu innych, czasem ciut abstrakcyjnych. 3. Jak to dzia\u0142a w skali mikro? Pami\u0119tacie tego noblist\u0119 Erica Kandella i jego super s\u0142awnego \u015blimaka morskiego Aplysia californica? (pisa\u0142am o nim tutaj \u2013 LINK). \u015alimak zaraz nam wyt\u0142umaczy jak to si\u0119 dzieje na poziomie mikro, nerw\u00f3w i ma\u0142ych cz\u0105stek. Ten milutki mi\u0119czak, wielko\u015bci prawie ludzkiej d\u0142oni, mieszka sobie na dnie Pacyfiku u wybrze\u017cy Kalifornii. Nie trudno jest si\u0119 w nim zakocha\u0107, ma tylko 20 tysi\u0119cy kom\u00f3rek nerwowych i do tego ca\u0142kiem sporych, jest idealny do bada\u0144 mechanizm\u00f3w uczenia si\u0119 i pami\u0119ci. Ch\u0142opak sp\u0119dza czas w wodzie, wi\u0119c oddycha za pomoc\u0105 skrzeli, sp\u00f3jrzcie na niego jaki jest uroczy na tym filmiku [4]. Je\u015bli rozchylimy jego p\u0142aszczyk (bez skojarze\u0144!) to mo\u017cemy zobaczy\u0107 syfon i skrzele. C\u00f3\u017c ciekawego si\u0119 okaza\u0142o? Je\u015bli we\u017amiemy pipetk\u0119 i psikniemy stru\u017ck\u0105 wody na \u015blimaczy syfon to jego skrzele si\u0119 cofa. Powtarzaj\u0105c to samo 10 razy powodujemy os\u0142abienie odruchu cofania skrzela \u2013 bingo! \u015alimak olewa nasze psikanie, bo krzywda mu si\u0119 nie dzieje i w neuronach czuciowych syfonu dochodzi do zmniejszenia wydzielania neuroprzeka\u017anik\u00f3w. Ka\u017cde kolejne psikni\u0119cie powoduje nap\u0142yw jon\u00f3w wapniowych do zako\u0144cze\u0144 aksonalnych w neuronach czuciowych (jakby z zewn\u0105trz do \u015brodka przez specjalne kana\u0142y), co prowadzi do powstania niewra\u017cliwo\u015bci tych kana\u0142\u00f3w wapniowych, wi\u0119c wap\u0144 nie ma jak si\u0119 dosta\u0107 do \u015brodka i w efekcie mamy obni\u017cenie nap\u0142ywu jon\u00f3w wapnia. W przypadku gdy b\u0119dziemy naprawd\u0119 d\u0142ugo powtarza\u0107 nasz\u0105 zabaw\u0119 w psikanie, rozwinie si\u0119 d\u0142ugotrwa\u0142a habituacja, kt\u00f3ra w miar\u0119 up\u0142ywu czasu staje si\u0119 zale\u017cna od syntezy wielu bia\u0142ek, a nawet obserwuje si\u0119 zmniejszenie liczby synaps. Jeszcze raz powt\u00f3rzmy, habituacja to os\u0142abienie odpowiedzi na bodziec w wyniku jego cz\u0119stego powtarzania, w efekcie czego neurony czuciowe nie pobudzaj\u0105 neuron\u00f3w ruchowych (co wcze\u015bniej bez problemu im wychodzi\u0142o). 4. Jak to dzia\u0142a w skali makro? Konie s\u0105 z natury neofobiczne, czyli boj\u0105 si\u0119 nieznanego. Cz\u0119sto uznaj\u0105 bod\u017ace (przedmioty) za awersyjne (nieprzyjemne lub po prostu strasznie straszne) ze wzgl\u0119du na ich: wielko\u015b\u0107, nowo\u015b\u0107, blisko\u015b\u0107, nag\u0142e pojawienie si\u0119 w zasi\u0119gu wzroku lub nieprzewidywalny ruch (czasem dobrze znany przedmiot jest trudny do rozpoznania), mimo \u017ce krzywda im si\u0119 nie dzieje. Naturaln\u0105 reakcj\u0105 konia na nowy obiekt jest unikanie go \u2013 dla bezpiecze\u0144stwa. Mo\u017ce objawia\u0107 si\u0119 to delikatnym odsuni\u0119ciem si\u0119 od przyczyny wywo\u0142uj\u0105cej strach, oj, schodki do wsiadania, a\u017c do szybkiej i nag\u0142ej ucieczki w panice, aaaa, wooorek! No tak, niby spora strata energii, ale gdyby okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ten plastikowy worek ma z\u0119by i mo\u017ce odgry\u017a\u0107 nog\u0119, to w\u0142a\u015bnie ten ko\u0144 uratowa\u0142 sobie \u017cycie! \u017by\u0107 albo nie \u017cy\u0107, rozumiecie, ale jak setny raz widzi ten worek, nic si\u0119 nie dzieje, worek nie chce go ugry\u017a\u0107, to mo\u017ce bez sensu jest tak galopowa\u0107? Po unikaniu zwykle nast\u0119puje czujno\u015b\u0107 w stosunku do danego przedmiotu, po czym powolutku budzi si\u0119 ciekawo\u015b\u0107 do niego i ch\u0119\u0107 eksploracji (zbadania, pow\u0105chania, dotkni\u0119cia). Czas trwania r\u00f3\u017cnych faz waha si\u0119 od kilku sekund do kilkunastu minut i zale\u017cy cz\u0119\u015bciowo od samego bod\u017aca, a cz\u0119\u015bciowo od indywidualnych r\u00f3\u017cnic w poziomie strachu i ciekawo\u015bci u danego konia [5, 6]. W ciekawym badaniu Leiner i wsp. (2011) przedstawili du\u017cej grupie koni r\u00f3\u017cne nowe przedmioty i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce u wi\u0119kszo\u015bci badanych koni mo\u017cna by\u0142o wyr\u00f3\u017cni\u0107 nast\u0119puj\u0105ce po sobie fazy reakcji na nie: (1) etap rozpoznawania obiekt\u00f3w i oceny – objawia\u0142 si\u0119 przez wyd\u0142u\u017cenie g\u00f3rnej wargi i napi\u0119cie mi\u0119\u015bni szyi (uniesienie g\u0142owy), (2) etap umiarkowanej reakcji – dla kt\u00f3rej charakterystyczne by\u0142o parskanie, niewielka reakcja unikania i zwi\u0119kszenie cz\u0119sto\u015bci skurcz\u00f3w serca. W (3) etapie obserwowano siln\u0105 reakcj\u0119 charakteryzuj\u0105c\u0105 si\u0119 znacznym wzrostem cz\u0119sto\u015bci skurcz\u00f3w serca i ucieczk\u0105 [7]. Wracaj\u0105c do samej habituacji, to we\u017amy sobie dla przyk\u0142adu dwa s\u0142odkie kucyki, kt\u00f3rym w\u0142a\u015bnie przygotowali\u015bmy nowiutkie i \u015bwie\u017cutkie pastwisko, na kt\u00f3rym nigdy wcze\u015bniej nie by\u0142y. Niestety tak wysz\u0142o, \u017ce przylega ono do linii kolejowej, gdzie kilkadziesi\u0105t razy dziennie przeje\u017cd\u017ca z sykiem, \u0142oskotem i tr\u0105bieniem wielgachny, najstraszniejszy na \u015bwiecie poci\u0105g towarowy. Dobrze wiecie co si\u0119 b\u0119dzie dzia\u0142o. Za pierwszym razem dzida, gwa\u0142tu, rety, uciekamy, za drugim, trzecim mo\u017ce te\u017c, ale po pewnym czasie kucyki b\u0119d\u0105 mia\u0142y te poci\u0105gi totalnie w\u2026 ogonie i na pewno nie oderw\u0105 si\u0119 od pyszniutkiej trawki, \u017ceby po razy kolejny sprawdza\u0107, \u017ce nic z\u0142ego si\u0119 nie dzieje. Ta dam! Nast\u0105pi\u0142a samoistna habituacja. A wyobra\u017acie sobie, \u017ce zamiast pastwiska zrobili\u015bmy tam plac do jazdy, na kt\u00f3ry te kuce chodz\u0105 na jazd\u0119 pod ma\u0142ymi dzie\u0107mi\u2026 Najgorszy mo\u017cliwy scenariusz ever! Jeste\u015bcie sobie to w stanie wyobrazi\u0107? Poci\u0105gi, kuce, dzieci, upadki, wypadki, normalnie jedna wielka masakra, o habituacji mo\u017cemy zapomnie\u0107, bo wzmocnione* zostan\u0105 inne zachowania. Czy mo\u017cna co\u015b z tym zrobi\u0107? Bezpiecze\u0144stwo przy koniach to podstawa i…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":208,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-203","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bez-kategorii"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/203","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=203"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/203\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":213,"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/203\/revisions\/213"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/208"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=203"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=203"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/drequeen.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=203"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"http:\/\/drequeen.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/habituacja.png\")
<\/figure>\n\n\n\n2. Czym \u017ce\u015b jest habituacjo?<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
![\"\"](\"http:\/\/drequeen.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/graf-uczenie.png\")
<\/figure>\n\n\n\n3. Jak to dzia\u0142a w skali mikro?<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
4. Jak to dzia\u0142a w skali makro?<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
5. Techniki desensytyzacji [8]<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
6. Kt\u00f3ra technika jest najlepsza?<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
7. Generalizacja bod\u017ac\u00f3w podczas habituacji<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
8. Habituacja do bod\u017ac\u00f3w awersyjnych<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
9. Podsumowanie<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
\n
* Zauwa\u017cy\u0142 kto\u015b gwiazdki w trakcie czytania? W dzisiejszym wpisie o habituacji mo\u017cna by\u0142o spotka\u0107 s\u0142owa warunkowanie, nagradzanie, wzmocnienie i nagle czerwona lampka, ona chyba nie wie co pisze i miesza poj\u0119cia, no halo, ale to jest ju\u017c uczenie asocjacyjne, a my mieli\u015bmy dzi\u015b m\u00f3wi\u0107 o tym nieasocjacyjnym. Czysta teoretyczna habituacja mo\u017ce by\u0107 obserwowana w laboratorium, gdzie mamy pewno\u015b\u0107 co do warunk\u00f3w w jakich pracujemy. Jednak w przypadku koni nie jeste\u015bmy w stanie niczego przewidzie\u0107, i mo\u017ce nawet sobie co\u015b zaplanowali\u015bmy, \u017ce dzisiaj to tylko habituacja, to nagle wpada dodatkowy niespodziewany bodziec i wszystko psuje, ej no. Powt\u00f3rz\u0119 dla utrwalenia, to my ludzie tworzymy podzia\u0142y, grafy, klasyfikacje i poznanie teoretyczne procesu habituacji jest bardzo wa\u017cne, jednak \u017cycie to \u017cycie, a konie to konie. Proces uczenia si\u0119 jest bardzo z\u0142o\u017cony i nadal niepoznany \u2013 dzieje si\u0119 tu i teraz \u2013 tak naprawd\u0119 jest sum\u0105 i po\u0142\u0105czeniem tego co wiemy. Uczenie si\u0119 nieasocjacyjne i asocjacyjne s\u0105 podstaw\u0105 skutecznego treningu koni i s\u0105 \u015bci\u015ble po\u0142\u0105czone na ka\u017cdym jego etapie.<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Nie znalaz\u0142am nigdzie t\u0142umaczenia dla \u201eapproach conditioning<\/em>\u201d oraz \u201estimulus blending<\/em>\u201d, wi\u0119c moja propozycja to dla tych termin\u00f3w to \u201ewarunkowanie podej\u015bcia\u201d i \u201emieszanie bod\u017ac\u00f3w\u201d , je\u017celi kto\u015b jest w posiadaniu wiedzy o istniej\u0105cym lub ma pomys\u0142 na bardziej trafne t\u0142umaczenie to b\u0119d\u0119 niezmiernie wdzi\u0119czna za wiadomo\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\nPi\u015bmiennictwo:<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
[2] O b\u00f3lu: https:\/\/journals.viamedica.pl\/advances_in_palliative_medicine\/article\/download\/29622\/24373<\/a>
[3] Rankin C.H., Abrams T., Barry R.J., Bhatnagar S., Clayton D., Colombo J., Coppola G., Geyer M.A., Glanzman D.L., Marsland S., McSweeney F., Wilson D.A., Wu C.F., Thompson R.F.: Habituation Revisited: An Updated and Revised Description of the Behavioral Characteristics of Habituation. Neurobiol Learn Mem., 2009, 92, 135\u2013138.
[4] \u015alimak Aplysia californica: https:\/\/youtu.be\/EwumPoQf6uc<\/a>
[5] Lansade L., Bouissou M.F., Erhard H.W.: Fearfulness in horses: A temperament trait stable across time and situations. Applied Animal Behaviour Science, 2008, 115, 182\u2013200.
[6] Christensen J.W., Zharkikh T., Chovaux E.: Object recognition and generalisation during habituation in horses. Applied Animal Behaviour Science, 2011, 129, 83\u201391.
[7] Leiner L., Fendt M.: Behavioural fear and heart rate responses of horses after exposure to novel objects: Effects of habituation. Applied Animal Behaviour Science, 2011, 131, 104\u2013109.
[8] McGreevy P., Christensen J.W., Konig von Borstel, McLean A.: Equitation Science, 2nd edition, 2018, John Willey & Sons, USA.
[9] Christensen J.W., Rundgren M., Olsson K.: Training methods for horses: habituation to a frightening stimulus. Equine Vet J, 2006, 38, 439-443.
[10] Christensen J.W.: Object habituation in horses: The effect of voluntary vs. Negatively reinforced approach to frightening stimuli. Equine Veterinary Journal, 2012, 1-4.
[11] Christensen J.W., Zharkikh T., Ladewig J.: Do horses generalise between objects during habituation? Applied Animal Behaviour Science, 2008, 114, 509\u2013520.
[12] Thompson R. F., Spencer W. A., 1966. Habituation: A model phenomenon for the study of neural substrates of behavior. Psychol. Rev. 73, 16-43.<\/p>\n\n\n\n