Jak ucz\u0105 si\u0119 konie? Wystarczy jedna powt\u00f3rka czy mo\u017ce kilka lat kr\u0119cenia k\u00f3\u0142ek to wci\u0105\u017c za ma\u0142o?
Je\u015bli nie wiesz, to zapraszam, a je\u015bli wiesz, to jeszcze bardziej zapraszam (a je\u015bli wiesz, \u017ce nie wiesz to w ko\u0144cu jeste\u015b na dobrej drodze, \u017ceby stwierdzi\u0107, \u017ce \u201eto zale\u017cy\u201d).<\/p>\n\n\n\n
Czy wiecie, \u017ce pierwsze treningi rozpisano dla koni jakie\u015b 3500 lat temu? Tak, tak, powiecie, przecie\u017c wszyscy znaj\u0105 Ksenofonta\u2026 historia to nudy\u2026 Hola, hola, nie tak szybko! Na Grek\u00f3w w sukienkach i suto zakrapiane imprezki na Olimpie jest troch\u0119 za wcze\u015bnie, trzeba si\u0119 cofn\u0105\u0107 jeszcze dalej a\u017c w klimaty piramid, ale nie do Egiptu tylko troch\u0119 obok. Dok\u0142adnie pami\u0119tam ten brz\u0119k t\u0142uczonego szk\u0142a w mojej g\u0142owie, kiedy dowiedzia\u0142am si\u0119, \u017ce 1000 lat przed Ksenofontem \u017cy\u0142 sobie niejaki Pan Kikkuli i stworzy\u0142 traktat, o treningu koni, i to pismem klinowym, no helo\u0142 [1].<\/p>\n\n\n\n
Tyle lat, tyle lat ludzko\u015b\u0107 gania te konie\u2026 trenuje, uje\u017cd\u017ca, zaklina, a wci\u0105\u017c tak ma\u0142o o nich wiemy. Dopiero od jaki\u015b 200 lat pr\u00f3bujemy lepiej zrozumie\u0107 jak ucz\u0105 si\u0119 zwierz\u0119ta, badamy ich m\u00f3zgi, dzi\u0119ki technologii oznaczamy neuroprzeka\u017aniki i inne tyci-tyci cz\u0105stki. Pocz\u0105tkowo, przesi\u0105kni\u0119te tradycj\u0105 \u015brodowisko je\u017adzieckie, nie by\u0142o zainteresowane nowymi odkryciami, ale mam poczucie, \u017ce teraz ten temat jest prawie tak chodliwy jak kolekcja Eskadron NICI 2014\/2015. Mo\u017cliwo\u015bci uczenia si\u0119 koni fascynuj\u0105, bo we\u017amy takiego przemi\u0142ego k\u0142usaka \u201eM\u0105drego Hansa”, kt\u00f3ry bez problemu umia\u0142 policzy\u0107 \u201e12 \u2013 3 = 9\u201d albo nawet \u201e50 : 10 = 5\u201d i to bez kalkulatora w kom\u00f3rce! [2] A potem przyszli ci \u017ali naukowcy i wszystko zepsuli twierdz\u0105c, \u017ce to niby nie Hans tak liczy, tylko jakie\u015b warunkowanie klasyczne (nie b\u00f3jcie si\u0119 – jeszcze do niego wr\u00f3cimy).<\/p>\n\n\n\n
Kiedy badamy procesy uczenia si\u0119 i pami\u0119ci na poziomie mikro to m\u00f3wimy o szerokim obszarze wiedzy powsta\u0142ym z po\u0142\u0105czenia wielu dziedzin czyli o neurobiologii, natomiast na poziomie makro wchodzi znany, lubiany, czasem nawet oklepany termin \u2013 behawioryzm.<\/p>\n\n\n\n
Uczenie si\u0119 mo\u017cemy zdefiniowa\u0107 jako proces kt\u00f3ry umo\u017cliwia zwierz\u0119tom przystosowanie si\u0119 do otoczenia. Jak wszyscy wiemy u koni prze\u017cycie w znacznym stopniu zale\u017ca\u0142o od pozosta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w stada, wi\u0119c uczenie si\u0119 funkcjonowania w grupie jest dla nich szczeg\u00f3lnie wa\u017cne. Proces uczenia si\u0119 jest kluczowym elementem przetrwania koni<\/strong> w zmieniaj\u0105cym si\u0119 \u015brodowisku. Ko\u0144 nie zapyta drugiego wprost \u201eej stary, czy tam w krzaczorach czai si\u0119 wilk czy mo\u017ce mam omamy?<\/em>\u201d, wi\u0119c obserwowanie j\u0119zyka cia\u0142a innych cz\u0142onk\u00f3w stada (zobacz, Seba te\u017c podni\u00f3s\u0142 \u0142eb<\/em>) i odpowiednie reakcje (w nooooogi!<\/em>), s\u0105 wa\u017cne dla ich \u017cycia spo\u0142ecznego (a kiedy\u015b prze\u017cycia – to be or not to be\u2026<\/em>).<\/p>\n\n\n\n Ponad 30 lat temu Thomas stworzy\u0142 interesuj\u0105c\u0105 hierarchi\u0119 umiej\u0119tno\u015bci uczenia si\u0119 – od podstawowej habituacji a\u017c do z\u0142o\u017conego rozumowania logicznego (piramida). Jest to pewien spos\u00f3b na ocen\u0119 poziomu inteligencji zwierz\u0105t poprzez okre\u015blenie wzgl\u0119dnej pozycji (na podstawie zada\u0144 kt\u00f3re zwierz\u0119 by\u0142o w stanie rozwi\u0105za\u0107), rozumiecie, my ludzie bardzo lubimy wszystko szeregowa\u0107. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce spo\u015br\u00f3d wszystkich badanych gatunk\u00f3w (w\u015br\u00f3d ssak\u00f3w: myszy, szczury, s\u0142onie, konie, zebry i os\u0142y) tylko s\u0142o\u0144 by\u0142 w stanie poprawnie wykona\u0107 tyle zada\u0144 r\u00f3\u017cnicowania r\u00f3wnoczesnego, co ko\u0144 (poziom 5) [3]. W pojedynczych badaniach wykazano, ze konie potrafi\u0105 nauczy\u0107 si\u0119 generalizowa\u0107 bod\u017ace, kategoryzowa\u0107 obiekty ze wzgl\u0119du na podobne w\u0142a\u015bciwo\u015bci fizyczne, a nawet s\u0105 w stanie nauczy\u0107 si\u0119 prostych poj\u0119\u0107 \u2013 wi\u0119kszy ni\u017c, ciemniejszy ni\u017c (poziom 6) [4, 5]. Pomimo ich naprawd\u0119 niesamowitych mo\u017cliwo\u015bci nie uda\u0142o si\u0119 jednoznacznie udowodni\u0107, \u017ce konie potrafi\u0105 my\u015ble\u0107 abstrakcyjnie, wnioskowa\u0107 logicznie (poziom 7 i 8), ale za to ich szybko\u015b\u0107 uczenia si\u0119 por\u00f3wnuje si\u0119 do delfin\u00f3w i niekt\u00f3rych naczelnych \u2013 bo to zdolne bestyje som.<\/p>\n\n\n\n Przez wieki ludzie trenuj\u0105cy konie intuicyjnie wiedzieli, w jaki spos\u00f3b konie mog\u0105 si\u0119 uczy\u0107, na d\u0142ugo zanim naukowcy zbadali r\u00f3\u017cne sposoby uczenia si\u0119 i nadali im skomplikowane nazwy. Przyzwyczajanie (habituacja) koni do nowych rzeczy, uczenie ich wykonywania konkretnych ruch\u00f3w pod wp\u0142ywem przy\u0142o\u017cenia nacisku i co najwa\u017cniejsze odpuszczenie nacisku w odpowiednim momencie w nagrod\u0119 za dobrze wykonane zadanie (to co dzi\u015b nazywamy negatywnym wzmocnieniem), by\u0142o pierwszymi metodami treningowymi stosowanymi ju\u017c przez staro\u017cytnych trener\u00f3w koni. Pami\u0119tajcie \u2013 wszystko ju\u017c by\u0142o!<\/p>\n\n\n\n Czy konie ucz\u0105 si\u0119 w wyj\u0105tkowy spos\u00f3b? Na poziomie mikro, czyli biochemicznym (zajrzyjmy do \u015brodka g\u0142owy: m\u00f3zg -> sie\u0107 -> neuron -> synapsa) wszyscy jeste\u015bmy jak najs\u0142awniejszy na \u015bwiecie \u015blimak morski Aplysia californica<\/em>. Dzi\u0119ki niemu w roku 2000 Ameryka\u0144ski neurobiolog Eric Kandel otrzyma\u0142 Nagrod\u0119 Nobla za badania nad fizjologicznymi podstawami mechanizm\u00f3w pami\u0119ci. Udowodni\u0142 mi\u0119dzy innymi, \u017ce liczba po\u0142\u0105cze\u0144 pomi\u0119dzy neuronami ro\u015bnie kiedy \u015blimak morski nauczy si\u0119 czego\u015b nowego, a zmniejsza si\u0119 jak si\u0119 do czego\u015b przyzwyczai. O! [6].<\/p>\n\n\n\n Informacje pochodz\u0105ce z otoczenia s\u0105 odbierane przez konie za pomoc\u0105 zmys\u0142\u00f3w (wzrok, s\u0142uch, dotyk, w\u0119ch\u2026), \u015bmigaj\u0105 neuronami w postaci wy\u0142adowa\u0144 elektrycznych przez rdze\u0144 do m\u00f3zgowia, gdzie s\u0105 przepisywane na j\u0119zyk m\u00f3zgu (kodowane), przechowywane i mog\u0105 by\u0107 odtwarzane. W procesie uczenia si\u0119 pierwotne po\u0142\u0105czenia synaptyczne (czyli miejsca w kt\u00f3rych neurony si\u0119 ze sob\u0105 spotykaj\u0105) zostaj\u0105 zmienione i powstaj\u0105 nowe sieci neuronalne. \u015alad pami\u0119ciowy (engram) to rozproszona sie\u0107 neuronalna. W m\u00f3zgu takiego konia ci\u0105gle co\u015b si\u0119 dzieje, impulsy elektryczne przeskakuj\u0105, po\u0142\u0105czenia mi\u0119dzy neuronami si\u0119 zmieniaj\u0105 \u2013 m\u00f3wimy, \u017ce s\u0105 plastyczne. Konie to naprawd\u0119 poci\u0105gaj\u0105ce stworzenia! Wiecie, \u017ce Hanggi i Ingesrol [7] zbadali pami\u0119\u0107 d\u0142ugotrwa\u0142\u0105 u trzech koni i wykazali, \u017ce bez problemu pami\u0119taj\u0105 jak rozwi\u0105za\u0107 zadanie z kt\u00f3rym mia\u0142y do czynienia 10 lat wcze\u015bniej, i to bez \u0107wicze\u0144, i bez lecytyny. Oczywi\u015bcie sceptycy powiedz\u0105, \u017ce przy tak ma\u0142ej grupie mo\u017cemy to uzna\u0107 za dow\u00f3d anegdotyczny, ale zapewne s\u0142yszeli\u015bcie kiedy\u015b, \u017ce konie nigdy nie zapominaj\u0105, \u017ce jak facet im t\u0142ucze to do ko\u0144ca \u017cycia b\u0119d\u0105 si\u0119 ba\u0142y m\u0119\u017cczyzn, albo \u017ce ko\u0144 pozna\u0142 w\u0142a\u015bciciela po kilknastu latach roz\u0142\u0105ki\u2026 Ach te konie! Ich pami\u0119\u0107 jest szczera i niezm\u0105cona w por\u00f3wnaniu do naszej ludzkiej, bo my to lubimy sobie analizowa\u0107, roztrz\u0105sa\u0107 jakie\u015b swoje dramaty, ci\u0105gle przywo\u0142uj\u0105c wspomnienia nieco zmieniamy ich obraz \u2013 to nasza szalona, super-rozbudowana, refleksyjna kora przedczo\u0142owa. Dzi\u0119ki bejbe!<\/p>\n\n\n\n Konie dobrze pami\u0119taj\u0105 co si\u0119 zdarzy\u0142o w danym miejscu, tworz\u0105 w m\u00f3zgu po\u0142\u0105czenia \u201ewydarzenie-miejsce\u201d i wiedz\u0105c to mo\u017cna u\u0142atwi\u0107 lub utrudni\u0107 im nauk\u0119 nowych rzeczy [8]. Tak\u0105 specyficzn\u0105 pami\u0119\u0107 kontekstu (miejsca) wykorzystuje si\u0119 na przyk\u0142ad w niekt\u00f3rych niemieckich stajniach, gdzie siod\u0142a si\u0119 konia pierwszy raz i wsiada w\u0142a\u015bnie w boksie lub na korytarzu \u2013 czyli w miejscu z kt\u00f3rym ko\u0144 ma dobre wspomnienia i dobrze zna. A kojarzycie ten dramat \u017cyciowy, kiedy ko\u0144 zawsze ponosi na tej samej \u0142\u0105ce? Albo p\u0142oszy si\u0119 uparcie w jednym naro\u017cniku. Kiedy w gr\u0119 wchodzi pierwotna reakcja ucieczki wystarczy jedno lub dwa powt\u00f3rzenia. Tu nie ma \u017cart\u00f3w. Eeee tam, m\u00f3j ko\u0144 na pewno jest wredny i robi to specjalnie \ud83d\ude09 Ha ha!<\/p>\n\n\n\n W dalszym ci\u0105gu nale\u017cy przeprowadzi\u0107 wiele bada\u0144 nad funkcjami poznawczymi u koni, szczeg\u00f3lnie w dziedzinie pami\u0119ci prospektywnej czy pami\u0119ci roboczej. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 struktur m\u00f3zgowych u koni odpowiada ludzkim. Nie mo\u017cna tego powiedzie\u0107 o korze przedczo\u0142owej, kt\u00f3ra u ludzi jest bardziej z\u0142o\u017cona, pofa\u0142dowana i znacznie wi\u0119ksza. Badania wskazuj\u0105 na brak u koni wyra\u017anej IV warstwy (ziarnista wewn\u0119trzna) w kolumnie neuronalnej kory. Obecnie nie jeste\u015bmy pewni \u201ejako\u015bci\u201d kory przedczo\u0142owej konia, a zatem nie jeste\u015bmy w stanie dobrze zdefiniowa\u0107 tego obszaru i jego funkcjonalno\u015bci [9]. Kora przedczo\u0142owa odpowiada za zdolno\u015b\u0107 do przechowywania \u015blad\u00f3w pami\u0119ciowych, umo\u017cliwia wizualizacj\u0119 zdarze\u0144 z przesz\u0142o\u015bci i wnioskowanie o przysz\u0142o\u015bci, co znane jest w\u0142a\u015bnie jako pami\u0119\u0107 prospektywna. Przypisywanie koniom cech ludzkich i zak\u0142adanie, \u017ce posiadaj\u0105 pami\u0119\u0107 podobn\u0105 do ludzkiej jest nieuzasadnione oraz nadal nieudowodnione. Tworzy szkodliwe przekonanie, \u017ce konie s\u0105 \u015bwiadome przesz\u0142ych zdarze\u0144 i mog\u0105 wyci\u0105ga\u0107 z\u0142o\u017cone wnioski, tak aby nie pope\u0142nia\u0107 kolejny raz tych samych b\u0142\u0119d\u00f3w. To za\u0142o\u017cenie bezpo\u015brednio zach\u0119ca do stosowania, ju\u017c z za\u0142o\u017cenia nieefektywnych, metod szkoleniowych opartych na karach, a tak\u017ce korzystanie z nagr\u00f3d op\u00f3\u017anionych w czasie. Nie t\u0119dy droga!<\/p>\n\n\n\n Naukowcy opisali proste zasady t\u0142umacz\u0105ce spos\u00f3b w jaki ucz\u0105 si\u0119 zwierz\u0119ta i tak oto stoi przed pa\u0144stwem teoria uczenia si\u0119 (ang. Learning Theory<\/em>), kt\u00f3ra dzia\u0142a na ka\u017cdego konia bez wzgl\u0119du na dyscyplin\u0119 czy ras\u0119. Teoria uczenia si\u0119 obejmuje uczenie asocjacyjne (warunkowanie klasyczne i warunkowanie instrumentalne) oraz uczenie nieasocjacyjne (habituacj\u0119 i sensytyzacj\u0119). Serio jest co\u015b takiego? Pierwsze s\u0142ysz\u0119! A jednak! Wszystkie szko\u0142y, nurty, metody odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do podstawowych zasad uczenia si\u0119. Nie da rady ich zmieni\u0107, jedynie pr\u00f3buje si\u0119 nada\u0107 im nowe nazwy, sprzeda\u0107 w nowym opakowaniu to co uformowa\u0142a za nas sama cudowna Matka Natura. Je\u017adziectwo biologiczne. Za darmo. Bez praw autorskich. Nie ma za co.<\/p>\n\n\n\n Skoro konie ucz\u0105 si\u0119 w spos\u00f3b przewidywalny i prostolinijny to sk\u0105d tyle problem\u00f3w? Prawda jest brutalna. Nie wszyscy sobie z ni\u0105 poradz\u0105. Je\u015bli jeste\u015b osob\u0105 o s\u0142abych nerwach to przesta\u0144 w tym momencie czyta\u0107 ten tekst. Gotowi na najgorsze? Wszystkie problemy z treningiem koni powoduj\u0105 ludzie. TO MY. Ja, Ty, on, ona, ono. To przez nas i nasze niepoprawnie prowadzone metody treningowe konie mog\u0105 by\u0107 uwa\u017cane ze niebezpieczne, znarowione, niedobre, nieus\u0142uchane, g\u0142upie, szalone… Jazda konna jest klasyfikowana jako sport bardziej urazowy ni\u017c narty, rugby czy jazda na motorze. A znacie konie tak niebezpieczne, \u017ce jedynym rozwi\u0105zaniem by\u0142o wys\u0142anie ich do rze\u017ani? It makes me sick\u2026<\/em> Wiele koni dostaje etykietk\u0119 \u201ckoni trudnych\u201d lub \u201ckoni z problemami\u201d, w szk\u00f3\u0142kach cz\u0119sto na tych koniach je\u017cd\u017c\u0105 Ci najlepsi – normalnie duma, a\u017c puchn\u0119, a ostatnio us\u0142ysza\u0142am nawet, \u017ce konie sportowe ZAWSZE maj\u0105 jakie\u015b problemy, bo to w ko\u0144cu konie sportowe.<\/p>\n\n\n\n Mimo, \u017ce teoria uczenia si\u0119 wydaje si\u0119 prosta, to wci\u0105\u017c jest za ma\u0142o rozpowszechniona w\u015br\u00f3d trener\u00f3w, je\u017ad\u017ac\u00f3w, koniarzy. W australijskim badaniu z 2006 roku wykazano, \u017ce mimo i\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 trener\u00f3w (prawie 80%) s\u0142ysza\u0142a o wzmocnieniu pozytywnym (dodatnim) i uwa\u017ca, \u017ce jest bardzo pomocne w treningu koni to tylko 2,8% z nich by\u0142o w stanie poprawnie wyt\u0142umaczy\u0107 jak je zastosowa\u0107\u2026 [10].<\/p>\n\n\n\n Koniec dramatu. Trzeba bra\u0107 si\u0119 do roboty, \u017ceby m\u00f3c co\u015b zmieni\u0107 \u2013 po pierwsze dla dobra koni. Pozwol\u0119 sobie przytoczy\u0107 pi\u0119kne s\u0142owa Randy\u2019ego Rieman\u2019a \u201etiming, feel, and balance are the holy trinity of horsemanship<\/em>\u201d. \u015awi\u0119ta tr\u00f3jca je\u017adziectwa to wyczucie czasu, czucie i r\u00f3wnowaga. Niekt\u00f3rzy si\u0119 z tym rodz\u0105 \u2013 m\u00f3wimy, \u017ce maj\u0105 talent, podej\u015bcie do koni, w siodle urodzeni i inne takie, ale nic straconego, wszystko mo\u017cna wy\u0107wiczy\u0107 do przyzwoitego poziomu… Kogo zaciekawi\u0142am, niech si\u0119 nie martwi, niech nie roni \u0142ez, ja jeszcze tu wr\u00f3c\u0119. C U!<\/p>\n\n\n\n Dla zainteresowanych:<\/strong>3. Jak ucz\u0105 si\u0119 konie?<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
4. Teoria uczenia si\u0119<\/strong><\/h6>\n\n\n\n
[1] Kikkuli: http:\/\/www.lrgaf.org\/Peter_Raulwing_The_Kikkuli_Text_MasterFile_Dec_2009.pdf<\/a>
[2] O M\u0105drym Hansie: http:\/\/koniologika.pl\/o-inteligencji-koni-czyli-uwazaj-bo-jestes-obserwowany\/<\/a>
[3] Murphy J., Arkins S.: Equine learning behaviour, Behavioural Processes, 2007, 76, 1\u201313.
[4] Christensen J.W., Zharkikh T., Chovaux E.: Object recognition and generalisation during habituation in horses. Applied Animal Behaviour Science, 2011, 129, 83-91
[5] Hanggi, E.:The thinking horse: cognition and perception reviewed. In: Proceedings of the 51st American Association of Equine Practitioners Annual Convention, 2005, 51, 246-255, Seattle, WA.
http:\/\/www.equineresearch.org\/support-files\/hanggi-thinkinghorse.pdf<\/a>
[6] Kandel E.: Dialogue Between Genes and Synapses, Science, 2001, 294, 1030-1038.
http:\/\/www.ufrgs.br\/ppgneuro\/artigos\/Genes%20&%20Synapses_Kandel.pdf<\/a>
[7] Hanggi E.B.,\u00b7Ingersoll J.F.: \u201cLong-term memory for categories and concepts in horses (Equus caballus)\u201d. Animal Cognition, 2009, 12, 451\u2013462.
[8] McGreevy P., Christensen J.W., Konig von Borstel, McLean A.: Equitation Science, 2nd edition, 2018, John Willey & Sons, USA.
[9] Cozzi B., Povinelli M., Ballarin C., Granato A.:The Brain of the Horse: Weight and Cephalization Quotients, Brain Behavior and Evolution, 2013, 83, 9-16.
https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/259319958_The_Brain_of_the_Horse_Weight_and_Cephalization_Quotients<\/a>
[10] Warren-Smith A., McGreevy P.: An audit of the application of the principles of equitation science by qualified equestrian instructors in Australia. In: Proceedings of the 2nd International Equitation Science Symposium, Milan, 2006, 12.
https:\/\/equitationscience.com\/file_download\/199\/Italy+2006+Proceedings.pdf<\/a><\/p>\n\n\n\n